Trong dòng chảy bất tận của lịch sử dân tộc, có những vùng đất không chỉ được ghi dấu bởi chiến công hay danh nhân, mà còn bởi chính những lớp trầm tích văn hóa lặng lẽ tích tụ qua thời gian. Côn Sơn - Kiếp Bạc là một không gian như thế, nơi thiên nhiên, lịch sử và tâm linh hòa quyện, tạo nên một chỉnh thể vừa uy nghiêm vừa sâu lắng. Giữa không gian ấy, rừng thông Côn Sơn không chỉ là cảnh quan đặc trưng mà còn là một biểu tượng văn hóa sống động, mang trong mình ký ức ngàn năm.
 |
| Gắn liền với cuộc đời của Đại tư đồ Trần Nguyên Đán (Trần Nguyên Đán),là truyền thuyết “ông trồng thông, bà cấy rễ”. Ngày nay, người dân Chí Linh vẫn trồng rễ đan xen với rừng thông tạo nên cảnh sắc vô cùng lãng mạn và nên thơ. |
Hôm nay, từ màu xanh trầm mặc ấy, cây thông Chí Linh đang bước vào một hành trình mới: hành trình chuyển hóa từ di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế, mở ra hướng đi bền vững cho địa phương.
Theo dòng sử liệu, Đại tư đồ Trần Nguyên Đán là chắt của Thái sư, Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải, tôn thất nhà Trần.
Trần Nguyên Đán là ông ngoại của Anh hùng dân tộc, Danh nhân Văn hóa thế giới Nguyễn Trãi đã chọn Côn Sơn làm nơi lui về ở ẩn vào năm 1385. Khi ấy, Nguyễn Trãi mới 5 tuổi, theo ông ngoại rời kinh thành Thăng Long về sống giữa núi rừng thanh tĩnh. Chính từ thời điểm này, Côn Sơn không chỉ là một danh sơn mà còn trở thành không gian hun đúc nhân cách và tư tưởng của một bậc hiền tài, góp phần làm nên một trong những trí tuệ lớn của dân tộc.
Gắn liền với cuộc đời của Đại tư đồ Trần Nguyên Đán (Trần Nguyên Đán) là truyền thuyết “ông trồng thông, bà cấy rễ” một câu chuyện dân gian giản dị nhưng hàm chứa chiều sâu văn hóa. Tương truyền, sau khi cáo quan, ông đã trồng thông trên núi, còn phu nhân thì cấy rễ dưới chân núi, phủ xanh vùng đất hoang hóa.
Qua năm tháng, rừng thông lớn dần, bãi rễ lan rộng, tạo nên một hệ sinh thái đặc trưng của Côn Sơn. Từ đó, câu nói truyền đời “ông trồng thông, bà cấy rễ” không chỉ phản ánh một hành động cụ thể mà còn trở thành biểu tượng của tinh thần kiến tạo, của sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên.
 |
| Tấm bia cổ mang ngự bút của Vua Trần Duệ Tông Thanh Hư Động là Bảo vật Quốc gia hiện được lưu giữ tại chùa Côn Sơn phường Trần Hưng Đạo - TP. Hải Phòng thuộc quần thể khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc |
Không gian văn hóa Côn Sơn còn được định hình bởi những công trình mang đậm dấu ấn của Trần Nguyên Đán, trong đó nổi bật là Thanh Hư Động. Đây không phải là một hang động tự nhiên mà là một tổng thể kiến trúc – cảnh quan, nơi con người tìm về sự thanh tĩnh, hòa mình với thiên nhiên. Ba chữ “Thanh Hư Động” do vua ban không chỉ là một danh xưng mà còn là một triết lý sống: thanh sạch, hư tĩnh, thoát tục. Trong không gian ấy, rừng thông không chỉ là phông nền mà là một phần của triết lý, nơi con người đối thoại với thiên nhiên, tìm lại sự cân bằng nội tâm.
Bước sang thế kỷ XV, dù trải qua chiến tranh và tàn phá, nhiều công trình tại Côn Sơn không còn nguyên vẹn, nhưng những dấu tích khảo cổ học vẫn chứng minh quy mô và giá trị của một không gian văn hóa từng rực rỡ. Việc phục dựng đền thờ Trần Nguyên Đán, cầu Thấu Ngọc và bảo tồn nền móng cũ không chỉ là hành động tri ân tiền nhân mà còn là cách để giữ lại ký ức lịch sử cho các thế hệ mai sau. Trong dòng chảy ấy, rừng thông vẫn hiện diện như một chứng nhân thầm lặng, nối liền quá khứ với hiện tại.
Trong thơ ca của Nguyễn Trãi, hình ảnh thông xuất hiện với tần suất dày đặc, mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Ông từng ví thông mọc “như nêm” tại Côn Sơn, một hình ảnh vừa cụ thể vừa giàu sức gợi, thể hiện sự dày đặc, bền bỉ của rừng cây. Nhưng hơn thế, thông còn là biểu tượng của khí tiết, của sự kiên cường trước nghịch cảnh, của phẩm chất quân tử. Chính vì vậy, cây thông không chỉ thuộc về thiên nhiên mà còn thuộc về văn hóa, về hệ giá trị tinh thần của người Việt.
 |
| Rừng thông bao quanh Khu di tích Côn Sơn |
Giá trị của rừng thông Côn Sơn không chỉ nằm ở ý nghĩa biểu tượng mà còn ở vai trò cấu thành cảnh quan tổng thể của khu di tích. Từ chùa Côn Sơn, suối Côn Sơn đến các am, động, tất cả đều được bao bọc bởi màu xanh của thông, tạo nên một không gian hài hòa giữa con người và thiên nhiên.
Năm 1965, khi về thăm Côn Sơn, Bác Hồ đã căn dặn “Cán bộ và nhân dân phải bảo vệ tốt di tích lịch sử, trồng nhiều cây để nơi đây trở thành nơi tùng lâm đẹp đẽ”. Lời dặn ấy không chỉ mang tính thời điểm mà còn là định hướng lâu dài cho công tác bảo tồn và phát triển.
 |
| Bức ảnh Bác Hồ đọc bia Côn Sơn Tư Phúc Tự Bi là tư liệu quý giá đối với khu di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn - Kiếp Bạc. Bia Côn Sơn Tư Phúc Tự Bi được tạo tác năm Hoằng Định thứ 8 (1607), được công nhận bảo vật quốc gia năm 2017. - (Ảnh: Tư liệu) |
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc bảo tồn như một di tích “tĩnh”, cây thông sẽ khó có thể phát huy hết giá trị trong đời sống đương đại. Chính vì vậy, những năm gần đây, người dân Chí Linh đã bắt đầu một hành trình mới: “đánh thức” giá trị kinh tế của cây thông.
Từ những năm 90 của thế kỷ trước, ý tưởng đưa thông từ rừng về làm cây cảnh, cây công trình đã manh nha hình thành. Ban đầu, thị trường chưa đón nhận, người trồng gặp không ít khó khăn. Nhưng bằng sự kiên trì và sáng tạo, họ đã từng bước thuần hóa loài cây vốn quen sống trong tự nhiên, biến nó thành những tác phẩm nghệ thuật.
 |
| Thông được gây giống và phát triển tại một nhà vườn thuộc phường Trần Hưng Đạo, TP. Hải Phòng. |
Nghề trồng thông cảnh tại Chí Linh không phải là một nghề dễ dàng. Một cây thông từ khi trồng đến khi có thể xuất bán thường mất từ 7 đến 10 năm, thậm chí lâu hơn. Người thợ phải uốn nắn, cắt tỉa từ khi cây còn nhỏ, tạo nên những thế dáng như siêu, trực, đổ, lão, mỗi thế là một triết lý, một câu chuyện. Có lẽ cũng vì thế mà nhiều người gọi vui đây là “cây lười”: ít phải chăm sóc về mặt sinh học, nhưng lại đòi hỏi rất nhiều công sức về mặt nghệ thuật.
 |
| Một số tác phẩm Thông bonsai tại nhà vườn ông Phạm Văn Vạn, phường Nguyễn Trãi, Hải Phòng. |
Thành quả của quá trình ấy là sự ra đời của một thị trường sinh vật cảnh sôi động, trong đó cây thông Chí Linh dần khẳng định vị thế. Những cây thông bonsai có thể có giá từ vài triệu đến hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng; có những tác phẩm đặc biệt đạt giá trị hàng tỷ đồng. Từ một loài cây gắn với truyền thuyết, thông Chí Linh đã trở thành “cây làm giàu” cho nhiều hộ dân, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn.
Sự phát triển này không chỉ dừng lại ở quy mô hộ gia đình mà còn được tổ chức hóa thông qua các câu lạc bộ, hội nhóm. Những người trồng thông liên kết với nhau để chia sẻ kinh nghiệm, chuyển giao kỹ thuật, đồng thời xây dựng thương hiệu chung.
 |
| Tác phẩm cây Thông được trả tới 5 tỷ đồng của ông Nguyễn Văn Uy, ở TP Chí Linh, Hải Dương (nay là Hải Phòng) tại Festival Chí Linh – Hải Dương 2023. Ảnh Nguyễn Dương |
Tại các sự kiện văn hóa lớn như Festival Chí Linh - Hải Dương 2023, cây thông cảnh đã trở thành một điểm nhấn, thu hút sự quan tâm của du khách và giới chuyên môn. Những triển lãm sinh vật cảnh không chỉ là nơi trưng bày sản phẩm mà còn là cầu nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa văn hóa và kinh tế.
Tuy nhiên, trong quá trình chuyển hóa di sản thành nguồn lực kinh tế, một vấn đề đặt ra là làm thế nào để phát triển mà không làm mất đi giá trị nguyên bản. Nếu khai thác quá mức, rừng thông tự nhiên có thể bị suy giảm, hệ sinh thái bị phá vỡ, và chính nền tảng văn hóa cũng bị ảnh hưởng. Do đó, bảo tồn phải được đặt ở vị trí trung tâm của mọi chiến lược phát triển.
 |
| Ông Nguyễn Gia Thọ - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Sinh vật cảnh Việt Nam (Thứ 3 từ phải qua) cùng các nghệ nhân chiêm ngưỡng tác phẩm Cát Tường của An Tây Garden, tọa lạc tại phường Chu Văn An, TP. Hải Phòng tại Triển lãm cây cảnh nghệ thuật Xuân 2026 tại nhà vườn Yên Tuyết (Hà Nội). |
Một hướng đi bền vững là phân định rõ giữa khu vực bảo tồn và khu vực khai thác. Rừng thông tự nhiên tại Côn Sơn cần được bảo vệ nghiêm ngặt, trong khi việc phát triển thông cảnh nên dựa vào nguồn giống nhân tạo. Bên cạnh đó, cần tăng cường nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ trong nhân giống, chăm sóc, tạo dáng, nhằm nâng cao giá trị mà không gây áp lực lên tài nguyên tự nhiên.
Vai trò của chính quyền và cộng đồng cũng đặc biệt quan trọng. Các chính sách hỗ trợ, quy hoạch vùng trồng, kết hợp với giáo dục ý thức bảo tồn sẽ tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài. Đồng thời, việc gắn cây thông với du lịch trải nghiệm như tham quan vườn thông, học cách tạo dáng bonsai, sẽ giúp du khách hiểu sâu hơn về giá trị văn hóa, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ di sản.
 |
Trong tương lai, cây thông Chí Linh hoàn toàn có thể trở thành một thương hiệu mạnh, không chỉ trong nước mà còn vươn ra quốc tế. Nhưng điều làm nên giá trị bền vững của thương hiệu ấy không chỉ là hình dáng hay giá trị kinh tế của từng cây, mà chính là câu chuyện phía sau: câu chuyện về Trần Nguyên Đán, về Nguyễn Trãi, về một vùng đất “địa linh nhân kiệt”, về sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên.
Nhìn lại hành trình của cây thông Chí Linh, có thể thấy đây là một minh chứng sinh động cho khả năng “sống” của di sản. Khi được bảo tồn đúng cách và phát huy hợp lý, di sản không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là động lực của hiện tại và tương lai. Rừng thông Côn Sơn vẫn xanh, như đã xanh suốt hàng trăm năm qua, nhưng trong màu xanh ấy hôm nay đã có thêm một tầng ý nghĩa mới: màu xanh của phát triển, của khát vọng, của sự tiếp nối.
Và có lẽ, trong tiếng thông reo giữa núi rừng Côn Sơn, vẫn vang vọng một triết lý giản dị mà sâu sắc: muốn đi xa, phải bắt đầu từ gốc rễ; muốn phát triển bền vững, phải biết gìn giữ cội nguồn. Cây thông Chí Linh, từ một truyền thuyết xưa, đang viết tiếp câu chuyện của mình, câu chuyện về một di sản được đánh thức, để trở thành nguồn lực cho một tương lai bền vững.
