Cây cảnh mai chiếu thủy và lệnh cấm trồng tại Hà Nội

Mai chiếu thủy là loại cây cảnh quen thuộc với giới chơi bonsai Việt Nam nhờ dáng đẹp, hoa trắng thơm và khả năng tạo tác linh hoạt. Có những tác phẩm chỉ cao khoảng 60cm nhưng được chủ nhân định giá tới 1,2 tỷ đồng. Ít người biết rằng, loài cây này thuộc chi Wrightia, nằm trong nhóm cây bị Hà Nội đưa vào danh mục cấm trồng từ tháng 10/2026. Đáng chú ý, một số loài cùng chi còn cung cấp loại gỗ được sử dụng để sản xuất bút chì, nhạc cụ và đồ chơi thủ công nổi tiếng ở châu Á.

Vì sao Hà Nội đưa nhóm cây lòng mức vào danh mục cấm trồng?

Mai Chiếu Thủy là một trong những loài cây cảnh hội tụ đầy đủ giá trị về thẩm mỹ, kinh tế và văn hóa truyền thống. Ảnh: Bùi Thanh Tùng.

Mai chiếu thủy, còn được gọi là mai chấn thủy, có tên khoa học là Wrightia religiosa, thuộc họ Trúc đào. Đây là loại cây cảnh được nhiều người yêu thích, đặc biệt là những người chơi bonsai bởi thân dễ uốn, chịu được cắt tỉa và có khả năng tạo dáng đẹp.

Tuy nhiên, ít người biết mai chiếu thủy thuộc chi Wrightia, thường được gọi chung là nhóm cây lòng mức hoặc thừng mức trong một số tài liệu thực vật học. Nhóm cây này cũng xuất hiện trong danh mục 18 loài cây cấm trồng tại Hà Nội.

Theo Quyết định 143/2026/QĐ-UBND, có hiệu lực từ ngày 22/10/2026, Hà Nội đưa nhóm cây lòng mức (các loại), tên khoa học Wrightia, vào danh mục cây không được trồng trên địa bàn. Lý do được nêu là quả chín phát tán, hạt có lông gây ảnh hưởng đến môi trường.

Khác với những loài cây bị hạn chế do có gai nhọn, thân dễ gãy hoặc tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, vấn đề của nhóm lòng mức nằm ở đặc điểm sinh sản và phát tán hạt.

Mai chiếu thủy thường phát triển thành cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, có thể cao vài mét nếu không được cắt tỉa. Quả cây có dạng nang dài, thường mọc thành cặp. Khi quả già và nứt vỏ, những hạt nhỏ mang theo chùm lông trắng được giải phóng ra môi trường.

Theo dữ liệu thực vật học của World Flora Online, hạt Wrightia religiosa dài khoảng 8mm, trong khi chùm lông có thể dài tới 3,5cm. Cấu tạo này giúp hạt nhẹ, dễ dàng theo gió phát tán đến những khu vực khác.

Trong tự nhiên, đây là cơ chế giúp cây duy trì nòi giống và mở rộng phạm vi sinh trưởng. Tuy nhiên, khi xuất hiện ở khu vực đô thị và khu dân cư, những hạt có lông phát tán có thể gây bất tiện cho công tác vệ sinh môi trường. Đây là nguyên nhân được cơ quan quản lý viện dẫn khi đưa nhóm cây này vào danh mục cấm trồng.

Một vấn đề được nhiều người chơi cây quan tâm là những cây đã trồng từ trước khi quy định có hiệu lực sẽ được xử lý ra sao.

Theo điểm c khoản 3 Điều 10 của quyết định, đối với cây hiện hữu thuộc danh mục cấm trồng tại đô thị và khu dân cư nông thôn, cơ quan, đơn vị được giao quản lý có trách nhiệm lập kế hoạch từng bước loại bỏ và trồng thay thế, thay vì chặt hạ đồng loạt ngay lập tức.

Đối với cây cảnh trong khuôn viên nhà ở, khoản 4 Điều 26 cũng quy định tổ chức, hộ gia đình và cá nhân quản lý, sử dụng đất không trồng các loài thuộc danh mục cấm. Tuy nhiên, việc xử lý những chậu bonsai đã được sở hữu từ trước vẫn cần được cơ quan chức năng hướng dẫn cụ thể, tránh gây lúng túng cho người dân và giới chơi cây cảnh.

Dù nằm trong nhóm cây bị cấm trồng tại Hà Nội, mai chiếu thủy vẫn là loài cây có vị trí đáng chú ý trong nghệ thuật bonsai Việt Nam.

Tác phẩm mai chiếu thủy cao khoảng 60cm, đường kính gốc 30cm, giành giải vàng bonsai tầm trung tại triển lãm năm 2020, được chủ nhân định giá 1,2 tỷ đồng, theo thông tin từ Báo Dân Trí.

Tại triển lãm cây cảnh nghệ thuật Bắc Ninh năm 2020, một tác phẩm mai chiếu thủy của anh Vũ Tuấn Quảng, khi đó đến từ Hải Dương, từng giành giải vàng ở hạng mục bonsai tầm trung. Cây chỉ cao khoảng 60cm, tán rộng tương đương nhưng đường kính gốc lên tới 30cm. Theo thông tin được báo Dân trí đăng tải, chủ nhân ước tính tác phẩm có giá trị khoảng 1,2 tỷ đồng.

Điểm đặc biệt của tác phẩm nằm ở phần gốc và thân cây già nua, nổi nhiều u cục tự nhiên. Những tay cành được sắp xếp thành từng tầng, kết hợp với các vết cắt giật đã liền sẹo, tạo nên dáng vẻ cổ kính và giàu tính nghệ thuật.

Trong giới bonsai, một cây có kích thước nhỏ không đồng nghĩa với giá trị thấp. Những tác phẩm có bộ gốc lớn, thân già, dáng thế độc đáo và quá trình tạo tác công phu thường được giới sưu tầm đánh giá cao.

Mức giá hàng tỷ đồng của một cây mai chiếu thủy không chỉ nằm ở giống cây mà còn phụ thuộc vào tuổi đời, vẻ đẹp tự nhiên, kỹ thuật tạo hình, công sức chăm sóc và nhu cầu của người chơi. Mức 1,2 tỷ đồng nói trên là giá trị do chủ nhân ước tính, không đồng nghĩa với một giao dịch mua bán đã được xác nhận.

Mai chiếu thủy được yêu thích bởi hoa nhỏ, màu trắng, thường mọc thành chùm và có hương thơm dịu. Hoa có đặc điểm hướng xuống dưới, cũng là nét nhận diện gắn với tên gọi mai chiếu thủy.

Cây có khả năng sinh trưởng khá khỏe, chịu cắt tỉa và dễ tạo dáng. Người chơi có thể nhân giống bằng hạt hoặc chiết cành. Tuy nhiên, để tạo ra một tác phẩm bonsai đẹp, có giá trị cao, nghệ nhân phải dành nhiều năm lựa chọn phôi, định hình bộ rễ, uốn cành, tạo tán và chăm sóc để cây phát triển theo dáng thế mong muốn.

Đây cũng là lý do mai chiếu thủy trở thành một trong những loại cây được giới chơi bonsai ưa chuộng, từ những chậu cây nhỏ trang trí sân vườn đến các tác phẩm cổ thụ có giá trị sưu tầm lớn.

Gỗ cùng chi Wrightia được dùng làm bút chì, nhạc cụ và tượng rối

Điều thú vị là không chỉ có giá trị trong nghệ thuật cây cảnh, một số loài thuộc chi Wrightia còn được biết đến nhờ chất lượng gỗ và những ứng dụng thủ công truyền thống.

Đáng chú ý là lòng mức lông (Wrightia pubescens), một loài khác với mai chiếu thủy nhưng cùng thuộc họ Trúc đào.

Theo tài liệu nghiên cứu tài nguyên thực vật Đông Nam Á PROSEA, lòng mức lông phân bố tự nhiên tại Việt Nam và nhiều quốc gia trong khu vực. Cây có thể cao tới 35m, thân tương đối thẳng, đường kính thân có thể đạt khoảng 50cm.

Gỗ của loài cây này được sử dụng trong một số lĩnh vực như xây dựng thông thường, sản xuất bút chì, nhạc cụ, tượng rối và các sản phẩm chạm khắc.

Gỗ Wrightia pubescens còn được sử dụng để chế tác tượng rối Wayang truyền thống của Indonesia.

Tại Indonesia, gỗ Wrightia pubescens còn được ghi nhận là nguyên liệu làm tượng rối Wayang. Đây là loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống lâu đời, kết hợp giữa nghệ thuật tạo hình, điều khiển con rối, kể chuyện và âm nhạc.

Wayang có nhiều hình thức khác nhau. Trong đó, Wayang kulit sử dụng những hình tượng bằng da để tạo bóng trên màn chiếu; còn Wayang golèk và Wayang klitik sử dụng các nhân vật được chế tác từ gỗ.

Những con rối gỗ thường được chạm khắc tỉ mỉ, trang trí màu sắc và thiết kế các bộ phận có thể cử động. Qua bàn tay của nghệ nhân, chúng trở thành nhân vật trong những câu chuyện dân gian, truyền thuyết và sử thi truyền thống.

Năm 2008, nghệ thuật Wayang được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, góp phần khẳng định giá trị văn hóa lâu đời của loại hình nghệ thuật này.

Ngoài công dụng làm gỗ, theo PROSEA, vỏ cây Wrightia pubescens tại Indonesia từng được sử dụng trong quá trình chế biến litsusu, một sản phẩm sữa đông truyền thống có đặc điểm tương tự phô mai.

Loài cây cho gỗ màu ngà, tạo nên đồ chơi thủ công nổi tiếng ở Ấn Độ

Gỗ Wrightia tinctoria màu trắng ngà, dễ gia công, được sử dụng trong nghề chế tác đồ chơi gỗ truyền thống hơn 200 năm tuổi ở Channapatna, Ấn Độ.

Một loài khác cùng chi Wrightia là Wrightia tinctoria, nổi tiếng với loại gỗ màu trắng ngà, kết cấu mịn, tương đối nhẹ và dễ gia công. Tại một số địa phương ở Ấn Độ, loại gỗ này được gọi là ivory wood, nghĩa là gỗ màu ngà.

Đặc biệt, loài cây này gắn với nghề làm đồ chơi gỗ truyền thống tại Channapatna, thuộc bang Karnataka, Ấn Độ. Đây là nghề thủ công có lịch sử hơn 200 năm, phát triển từ thế kỷ XVIII và gắn với sự bảo trợ của nhà cai trị Tipu Sultan.

Những sản phẩm đặc trưng của làng nghề gồm búp bê, con quay, tượng động vật, hộp đựng đồ, đồ trang trí và nhiều vật dụng nhỏ trong gia đình.

Quy trình chế tác đòi hỏi sự khéo léo của người thợ. Gỗ được cắt thành từng khối, sau đó đưa lên máy tiện để tạo hình. Khi khối gỗ quay, nghệ nhân áp thanh sơn cánh kiến có màu lên bề mặt. Nhiệt sinh ra từ ma sát giúp lớp phủ mềm ra và bám đều vào gỗ.

Sau khi tạo hình và phủ màu, sản phẩm được đánh bóng bằng lá cọ để có bề mặt nhẵn mịn, sáng bóng. Những món đồ chơi hoàn thiện thường có màu sắc bắt mắt, hình dáng ngộ nghĩnh và mang đậm dấu ấn thủ công truyền thống.

Ngày 30/1/2006, đồ chơi và búp bê Channapatna được Ấn Độ cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý, với số đăng ký 23. Theo thông tin được dẫn trong bài viết, sản phẩm hiện được gia hạn bảo hộ đến ngày 6/2/2035. Nghề thủ công này cũng tạo sinh kế cho hàng nghìn nghệ nhân tại khu vực Ramanagara.

Không dừng lại ở giá trị gỗ, Wrightia tinctoria còn có công dụng trong lĩnh vực nhuộm màu. Theo PROSEA, lá cây có thể được sử dụng để sản xuất chất nhuộm có màu gần giống chàm, từng được ứng dụng trong nghề nhuộm vải. Tài liệu ghi nhận cần khoảng 100-200kg lá để thu được 1kg chất nhuộm.

Từ một loài cây cảnh quen thuộc trong sân vườn Việt Nam đến nguyên liệu làm đồ chơi, nhạc cụ và sản phẩm thủ công truyền thống ở nhiều quốc gia châu Á, nhóm Wrightia cho thấy những giá trị đa dạng ít người biết đến.

Câu chuyện mai chiếu thủy cũng đặt ra một vấn đề đáng quan tâm đối với người chơi sinh vật cảnh: làm thế nào để vừa bảo đảm quy định về cây xanh đô thị, vừa có hướng xử lý phù hợp đối với những tác phẩm bonsai đã được đầu tư công sức và giá trị lớn qua nhiều năm.