Chim hồng hoàng còn được gọi là phượng hoàng đất (Buceros bicornis) thuộc họ hồng hoàng, bộ sả, lớp chim, thường sinh sống ở những cánh rừng già nguyên sinh tại Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam được ghi nhận tại nhiều khu bảo tồn như Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, Yok Đôn, Cát Tiên…là một trong những loài động vật hoang dã quý hiếm trong sách đỏ.
 |
Chim hồng hoàng – biểu tượng chung thủy giữa thiên nhiên hoang dã. Ảnh: Xuân Bắc |
Loài chim này có thể đạt tuổi thọ sống lên tới 50 năm trong điều kiện môi trường sống tốt, chúng thuộc họ hồng hoàng có trọng lượng trưởng thành từ 2 đến 4kg, sải cánh rộng khoảng 1,2 mét. Với đặc điểm nổi bật, màu sắc sặc sỡ cái mỏ sừng to cong, mũ đầu dính liền khối chiếm 11% trọng lượng cơ thể. Loài này là động vật ăn tạp, thức ăn chính chủ yếu là trái cây, ngoài ra ăn các loại công trùng và động vật nhỏ như dơi, thằn lằn, chuột…
Hồng hoàng không chỉ là đại diện tiêu biểu của hệ sinh thái rừng nhiệt đới mà còn là “biểu tượng tình yêu” đặc biệt của thiên nhiên. Tập tính ghép đôi trọn đời, gắn bó trong từng mùa sinh sản của loài chim này từ lâu đã trở thành câu chuyện đẹp, được các nhà nghiên cứu lẫn cộng đồng yêu thiên nhiên trân trọng.
 |
| Cặp chim hồng hoàng được trung tâm cứu hộ động vật hoang dã Vường Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng chăm sóc ghép đôi sinh sản đã được thả về tự nhiên. Ảnh: Xuân Bắc |
Chúng thường chọn những cây cổ thụ cao lớn làm nơi trú ngụ và sinh sản. Từ tháng 3 đến tháng 6 hằng năm, mùa sinh sản bắt đầu. Đây cũng là thời điểm thể hiện rõ nhất tập tính chung thủy của chúng. Khi chim mái tìm được một hốc cây phù hợp, nó sẽ lui vào bên trong và bắt đầu quá trình “tự nhốt mình” – hành vi rất đặc biệt mà không nhiều loài chim trên thế giới có. Bằng hỗn hợp bùn, đất và phân, chim mái và chim trống cùng bịt kín cửa hốc, chỉ chừa lại một khe hẹp đủ để nhận thức ăn.
Suốt nhiều tháng liền, con trống cần mẫn đi kiếm ăn, mang về từng mẩu trái cây, côn trùng, đôi khi cả động vật nhỏ để nuôi bạn đời và con, nó không rời bỏ vị trí, không tìm kiếm bạn tình khác, cũng không rời đi dù thời tiết có khắc nghiệt. Chính sự bền bỉ đó khiến hồng hoàng được ví như hình ảnh của lòng thủy chung trong tự nhiên – nơi bản năng sinh tồn.
 |
| Lực lương chức năng, phối hợp với trung tâm cứu hộ ĐVHD tiến hành thả về tự nhiên. Ảnh: Quang Toản |
Tập tính làm tổ độc đáo này được giới nghiên cứu đánh giá là một trong những chiến lược tiến hóa thú vị nhất. Nó vừa giúp bảo vệ chim mái và trứng khỏi kẻ thù, vừa đòi hỏi sự hợp tác cao độ giữa hai cá thể bố – mẹ. Cũng chính nhờ đặc điểm này, hồng hoàng được xem như “chỉ số sức khỏe” của hệ sinh thái: nơi nào có hồng hoàng sinh sống, nơi đó chắc chắn phải có rừng già, cây cổ thụ và nguồn thức ăn phong phú.
Trước đó, trung tâm Cứu hộ, bảo tồn và Phát triển sinh vật, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Trị) “Ghép đôi, làm tổ cho chim Hồng hoàng sinh sản tại khu cứu hộ động vật hoang dã VQG PN-KB”. Sau bốn năm chăm sóc, phục hồi bản năng, tại Vườn cặp chim hồng hoàng được thả về tự nhiên.
Ngày 25.9, Trung tâm Cứu hộ, bảo tồn và phát triển sinh vật (Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng) xác nhận, đơn vị này đã thả 27 cá thể động vật hoang dã về môi trường tự nhiên, trong đó, có 2 chim hồng hoàng. Số động vật hoang dã được người dân tự nguyện bàn giao cho cơ quan chức năng, trong đó có nhiều loài thuộc danh mục nguy cấp, quý hiếm.
 |
| Trung tâm thường xuyên theo dõi và bắt gặp chim hồng hoàng trong rừng khi tuần tra. Ảnh: VQG |
Một cán bộ trung tâm cứu hộ động vật vườn Quốc gia – Kẻ Bàn cho biết, trên thế giới có một số quốc gia, như: Ấn Độ, Indonesia... đã tiến hành thử nghiệm làm các tổ trên các cây cao ngoài tự nhiên để tạo cho chim Hồng hoàng có nhiều lựa chọn kích thích bản năng sinh sản duy trì nòi giống trước hiện trạng số lượng loài chim này ngày càng giảm. Còn ở Việt Nam, khu cứu hộ động vật hoang dã VQG PN-KB là nơi đầu tiên xây dựng mô hình ghép đôi, làm tổ cho Hồng hoàng sinh sản trong môi trường cứu hộ.
Để thực hiện được giải pháp này cần đòi hỏi có cơ sở hạ tầng hoàn thiện đầu tiên đó là hệ thống chuồng trại. Đặc biệt là việc xây dựng chuồng tập bay có chiều dài và kích thước lớn là điều kiện cực kỳ thuận lợi cho việc ghép đôi sinh sản cho chim Hồng hoàng. Hơn nữa, việc tiếp nhận cứu hộ loài chim này với số lượng ít và cùng giới tính là một trở ngại cho công việc lựa chọn ghép đôi sinh sản.
VQG Phong Nha – Kẻ Bàng là nơi được đánh giá có sinh cảnh sống phù hợp với Hồng hoàng và những năm qua đã ghi nhận sự hiện diện của loài chim này tại đây. Hiện ở Việt Nam, nhiều vùng vẫn còn chim Hồng hoàng ngoài tự nhiên, nhưng do nạn buôn bán trái phép khiến loài này đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.
 |
| VQG Phong Nha – Kẻ Bàng là nơi được đánh giá có sinh cảnh sống phù hợp với Hồng hoàng |
Biểu tượng của sự chung thủy ở hồng hoàng không chỉ là câu chuyện khoa học mà còn mang giá trị nhân văn. Giữa thiên nhiên đầy khắc nghiệt, sự gắn bó của chúng gợi nhắc con người về lòng tin, trách nhiệm và sự đồng hành trong cuộc sống. Hơn thế, hành trình sinh sản kỳ công của hồng hoàng còn là minh chứng cho sự cân bằng mong manh của tự nhiên – nơi mỗi thay đổi của môi trường đều có thể tác động sâu sắc đến sự tồn tại của các loài.
Bảo vệ hồng hoàng chính là bảo vệ những giá trị đẹp đẽ mà thiên nhiên ban tặng. Khi những cánh chim lớn sải dài qua tán rừng, mang theo lời nhắc nhở về tình yêu bền bỉ, đó cũng là lúc chúng ta hiểu rằng việc giữ gìn rừng và gìn giữ sự sống không chỉ là trách nhiệm của ngành bảo tồn, mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội.
