Cuộc giao lưu giữa Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa và nhóm họa sĩ NGUYEN LACQUER không chỉ là dịp gặp gỡ, trao đổi mà còn mở ra cơ hội tìm hiểu những giá trị văn hóa, kỹ nghệ truyền thống và nỗ lực sáng tạo, tiếp nối nghệ thuật sơn mài Việt Nam.
Ngày 12/11/2026, tại Công ty Cổ phần Sơn mài Nguyên (NGUYEN LACQUER), số 19, Nhà vườn 2, đường số 7, Khu tập thể Tổng cục V, Yên Xá, phường Thanh Liệt, Hà Nội, đã diễn ra buổi giao lưu giữa Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa và nhóm họa sĩ NGUYEN LACQUER. Cuộc gặp gỡ là dịp để những người làm công tác nghiên cứu văn hóa, di sản cùng các nghệ sĩ trao đổi, chia sẻ về nghệ thuật sơn mài, từ nguồn gốc chất liệu, kỹ nghệ chế tác đến những hướng sáng tạo trong đời sống đương đại.
 |
| Đại diện Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa và nhóm họa sĩ NGUYEN LACQUER. Cuộc gặp gỡ trao đổi, chia sẻ về nghệ thuật sơn mài, từ nguồn gốc chất liệu, kỹ nghệ chế tác đến những hướng sáng tạo trong đời sống đương đại. |
Tham dự buổi giao lưu có ông Nguyễn Văn Hùng, Chủ tịch Hội đồng quản lý Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa; TS. Bùi Hữu Dược, Phó Chủ tịch Thường trực Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ. Về phía nhóm họa sĩ NGUYEN LACQUER có họa sĩ Nguyễn Văn Bảng, nguyên Trưởng khoa Mỹ thuật, Trường Trung cấp Nghề Tổng hợp Hà Nội; họa sĩ Nguyễn Thị Tiến; họa sĩ Bùi Thị Mừng, nghiên cứu sinh tiến sĩ Phật học tại Viện Phật giáo Việt Nam; họa sĩ Nguyễn Thùy Dương; họa sĩ Nguyễn Đình Văn (Con trai họa sĩ Nguyễn Văn Bảng và họa sĩ Nguyễn Thị Tiến); họa sĩ Cao Phương Thảo cùng nhiều họa sĩ và cộng sự.
Chất liệu sơn ta đến chiều sâu nghệ thuật sơn mài Việt
Trong đời sống văn hóa Việt Nam, sơn ta là chất liệu gắn bó lâu đời với kiến trúc, tín ngưỡng, mỹ thuật và các sản phẩm thủ công truyền thống. Từ nhựa cây sơn qua bàn tay và kinh nghiệm của người thợ, một chất liệu tự nhiên đã trở thành thành phần quan trọng trong việc bảo vệ, trang trí và tạo nên vẻ đẹp cho nhiều đồ vật, công trình văn hóa.
 |
| Một số tác phẩm tranh sơn mài tại Triển lãm “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam do Công ty Nguyên Lacquer tổ chức. |
 |
| Một tác phẩm tranh sơn mài gần gũi với cuộc sống được quan tâm tại Triển lãm “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” do Công ty Nguyên Lacquer tổ chức |
Từ rất lâu người Việt đã bắt gặp nghệ thuật sơn mài trong những pho tượng thờ, hương án, hoành phi, câu đối tại đình, chùa, đền, miếu và nhà thờ họ. Những hiện vật còn được lưu giữ đến ngày nay không chỉ phản ánh trình độ kỹ nghệ của người xưa mà còn chứa đựng những giá trị thẩm mỹ, tín ngưỡng và ký ức văn hóa của cộng đồng. Đằng sau mỗi lớp sơn là kinh nghiệm lựa chọn vật liệu, cách xử lý bề mặt và kỹ thuật được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đến những năm 1930, từ nền tảng nghề sơn truyền thống, các họa sĩ và nghệ nhân đã góp phần phát triển sơn mài thành một chất liệu hội họa hiện đại mang bản sắc Việt Nam. Sự chuyển biến này mở ra những khả năng biểu đạt mới, đưa sơn mài vượt khỏi phạm vi trang trí đồ vật để trở thành phương tiện sáng tạo nghệ thuật độc lập.
Điểm đặc biệt của sơn mài nằm ở quá trình tạo tác nhiều công đoạn. Người nghệ sĩ sử dụng các lớp sơn, kết hợp với những vật liệu như vàng quỳ, bạc, màu son, màu đen then, vỏ trứng, vỏ trai... Các vật liệu được bố trí ở những tầng khác nhau trong cấu trúc tác phẩm, sau đó trải qua quá trình mài để hình ảnh, màu sắc và những sắc độ ẩn hiện dần trên bề mặt.
Vì thế, mài không đơn thuần là công đoạn hoàn thiện mà còn là một phần của quá trình sáng tạo. Người họa sĩ phải tính toán lớp nào cần hiện rõ, lớp nào cần chìm sâu làm nền,.., vị trí nào cần giữ lại và mức độ mài đến đâu để tạo nên sự hài hòa. Một tác phẩm có bề mặt tưởng như phẳng lặng nhưng lại chứa đựng chiều sâu của nhiều lớp vật liệu, màu sắc và dấu ấn lao động nghệ thuật.
TS. Bùi Hữu Dược, Phó Chủ tịch Thường trực Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ phát biểu khai mạc tại Triển lãm “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” do Công ty Nguyên Lacquer tổ chức
Chính đặc điểm ấy làm nên sức hấp dẫn riêng của sơn mài. Mỗi tác phẩm là kết quả của sự kết hợp giữa hiểu biết về chất liệu, kỹ thuật, cảm quan thẩm mỹ và sự kiên nhẫn. Người nghệ sĩ không chỉ vẽ trên bề mặt mà còn phải hiểu cách các lớp vật liệu tương tác, nâng đỡ và bộc lộ vẻ đẹp của nhau, chỉ những người thực sự trải nghiệm và đủ hiểu về sơn, cùng các vật liệu mới thực sự làm chủ tạo nên tác phẩm sơn mài độc đáo. Chả thế mà xưa cụ Bùi Xuân Phái - Hoạ sĩ nổi tiếng với những tác phẩm phố Cổ Hà Nội đã từng nói về dòng tranh Sơn mài:
Chơi tranh, khó nhất sơn mài,
Phải tinh mới tỏ Đức - Tài qua tranh.
Bạc, vàng, châu ngọc long lanh.
Phước duyên hội đủ ra tranh hút hồn
KỸ THUẬT CỦA
NGHỀ TRANH SƠN MÀI
Sơn ta, vỏ trứng, bạc, vàng,
Vóc, hình, khảm, đợi, vuốt sang tới mài.
Nghề tranh Đức gắn với Tài,
Phúc Duyên hội đủ lâu dài an yên./.
(Bùi Hữu Dược khai mạc triển lãm tranh sơn mài)
NGUYEN LACQUER: Nơi những dấu ấn riêng cùng hiện diện
Từ tình yêu dành cho sơn ta và mong muốn tiếp nối nghệ thuật truyền thống, NGUYEN LACQUER hình thành như một tập hợp những người nghệ sĩ có chung sự trân trọng đối với chất liệu sơn mài. Nhóm quy tụ các họa sĩ Nguyễn Văn Bảng, Nguyễn Thị Tiến, Nguyễn Đình Văn, Lại Thị Huệ (Lily Lai), Bùi Thị Mừng, Hoàng Ngọc Nhung, Nguyễn Thùy Dương và Cao Phương Thảo,...
 |
| TS. Bùi Hữu Dược tặng hoa chúc mừng 8 họa sĩ tại Triển lãm “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” do Công ty Nguyên Lacquer tổ chức |
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của NGUYEN LACQUER là không hướng tới việc xây dựng một phong cách chung áp dụng cho tất cả thành viên. Mỗi họa sĩ có cách quan sát, lựa chọn đề tài, sử dụng màu sắc và xử lý chất liệu riêng. Người chú trọng đường nét, người khai thác những mảng màu, người quan tâm đến chiều sâu của các lớp sơn và dấu vết để lại trong quá trình phủ, mài.
Khi đặt cạnh nhau, các tác phẩm có thể khác biệt về hình thức thể hiện, cảm xúc và ngôn ngữ tạo hình. Tuy nhiên, phía sau sự khác biệt ấy là điểm gặp gỡ trong tình yêu với sơn ta, sự hiểu biết về kỹ nghệ truyền thống và mong muốn tiếp tục khám phá khả năng biểu đạt của chất liệu.
Đó cũng là tinh thần của một tập hợp nghệ sĩ (collective): cùng chia sẻ nền tảng nghề nghiệp, cùng trân trọng giá trị truyền thống nhưng vẫn dành không gian để mỗi cá nhân phát triển tiếng nói nghệ thuật của mình. Sự kết nối không làm mất đi bản sắc riêng mà tạo điều kiện để những cách nhìn khác nhau cùng hiện diện, bổ sung và gợi mở những hướng sáng tạo mới.
Trong câu chuyện về NGUYEN LACQUER, họa sĩ Nguyễn Văn Bảng là một trong những gương mặt có kinh nghiệm trong lĩnh vực mỹ thuật và giảng dạy. Cùng với họa sĩ Nguyễn Thị Tiến, ông góp phần tạo nên nền tảng nghệ thuật và tinh thần gắn bó với nghề của nhóm. Sự hiện diện của họa sĩ Nguyễn Đình Văn, con trai hai họa sĩ, cũng gợi mở câu chuyện về sự tiếp nối giữa các thế hệ trong quá trình thực hành và sáng tạo nghệ thuật.
Bên cạnh đó, các họa sĩ Bùi Thị Mừng, Nguyễn Thùy Dương, Cao Phương Thảo cùng những thành viên khác mang đến những góc nhìn và trải nghiệm riêng. Sự đa dạng ấy cho thấy nghệ thuật sơn mài không bị giới hạn trong một khuôn mẫu cố định. Trên cùng một nền tảng chất liệu, mỗi người có thể tìm thấy một con đường biểu đạt phù hợp với cảm xúc, tư duy và mối quan tâm sáng tạo nghệ thuật của riêng mình.
Với NGUYEN LACQUER, gìn giữ truyền thống không có nghĩa là lặp lại nguyên trạng những gì đã có. Những hiểu biết về chất liệu, kỹ nghệ và kinh nghiệm của người đi trước cần tiếp tục được nuôi dưỡng trong thực hành sáng tạo hôm nay. Khi người nghệ sĩ hiểu sâu về sơn ta và tôn trọng những nguyên tắc căn bản của nghề, họ có thể mở rộng khả năng biểu đạt, đưa chất liệu truyền thống đến gần hơn với công chúng đương đại.
Gìn giữ căn nguyên, mở rộng không gian sáng tạo
Tên gọi NGUYEN gắn với mong muốn gìn giữ nghệ thuật sơn mài từ căn nguyên, trân trọng chất liệu sơn ta và những kỹ nghệ được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là câu chuyện về một nhóm họa sĩ mà còn là quan niệm về cách ứng xử với di sản nghề nghiệp: hiểu giá trị truyền thống, tôn trọng công sức của người đi trước và tiếp tục phát triển bằng chính hoạt động sáng tạo của thế hệ hôm nay.
 |
| Họa sĩ Bùi Thị Mừng, (nghiên cứu sinh tiến sĩ Phật học tại Viện Phật giáo Việt Nam) giới thiệu tác phẩm tranh sơn mài tại triển lãm với TS. Bùi Hữu Dược cùng Đại đức Thích Tinh Khôi và Đại đức Thích Thiện Tuệ. |
Trong định hướng của mình, NGUYEN LACQUER không chỉ quan tâm đến tranh sơn mài mà còn mở rộng khả năng ứng dụng chất liệu vào các sản phẩm nghệ thuật và nội thất. Với NGUYEN LACQUER FURNITURE, những vật liệu truyền thống như vàng quỳ, bạc, màu son, màu đen then, vỏ trứng và các chất liệu tự nhiên được kết hợp để tạo nên những sản phẩm có giá trị thẩm mỹ riêng.
Thông điệp “Sung túc bởi vàng, sang trọng bởi sơn” hay “Giàu ở vàng, sang ở sơn” thể hiện quan niệm thẩm mỹ của thương hiệu. Trong văn hóa Á Đông, vàng thường gắn với giá trị kinh tế cao đặc trưng cho sự thịnh vượng, sung túc và những ý nghĩa tốt đẹp. Khi được đưa vào cấu trúc nhiều lớp của sơn mài, ánh vàng không chỉ mang tính trang trí mà còn hòa quyện với sắc son, màu đen then và những vật liệu khác, tạo nên chiều sâu và sự hài hòa cho tác phẩm.
Điều tạo nên giá trị của những sản phẩm này không chỉ là vẻ ngoài lấp lánh của vàng hay sự phong phú về màu sắc. Đó còn là công sức, thời gian và kỹ nghệ của người nghệ sĩ trong từng công đoạn. Từ việc lựa chọn nguyên liệu, xử lý chất liệu đến phủ sơn và mài, mỗi bước đều đòi hỏi sự cẩn trọng và hiểu biết về đặc tính vật liệu.
Việc đưa sơn mài vào không gian nội thất và đời sống hiện đại cũng mở ra cơ hội để công chúng tiếp cận gần hơn với một loại hình nghệ thuật truyền thống. Thay vì chỉ hiện diện trong các không gian trưng bày hoặc công trình văn hóa, vẻ đẹp sơn mài có thể trở thành một phần của môi trường sống, góp phần tạo nên sự kết nối giữa nghệ thuật, văn hóa và sinh hoạt thường ngày.
Tuy nhiên, để phát huy giá trị của sơn mài trong những ứng dụng mới, yếu tố quan trọng vẫn là giữ được bản chất của chất liệu và kỹ nghệ truyền thống. Sự đổi mới cần dựa trên hiểu biết về nghề, tránh biến sơn mài thành một lớp trang trí đơn thuần mà làm mất đi chiều sâu nghệ thuật vốn có.
Kết nối nghiên cứu di sản với thực hành sáng tạo
Cuộc giao lưu giữa Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa và nhóm họa sĩ NGUYEN LACQUER còn gợi mở ý nghĩa của sự kết nối giữa hoạt động nghiên cứu, bảo tồn di sản với thực tiễn sáng tạo nghệ thuật.
Được thành lập ngày 23/11/2020 theo Quyết định số 1221/QĐ-LHHVN của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa được Bộ Khoa học và Công nghệ cấp phép hoạt động khoa học và công nghệ ngày 1/12/2020, với số đăng ký A-2313. Viện tập hợp các chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý thuộc nhiều lĩnh vực liên quan đến văn hóa, nghệ thuật, lịch sử, khảo cổ, bảo tàng, kiến trúc và di sản.
Theo định hướng hoạt động được giới thiệu, Viện chú trọng điều tra, nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể, phi vật thể; đồng thời quan tâm ứng dụng khoa học công nghệ trong bảo tồn, số hóa và phục dựng di sản. Những hoạt động này hướng tới mục tiêu lưu giữ các giá trị văn hóa, tri thức truyền thống và tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống xã hội.
Đối với nghệ thuật sơn mài, việc bảo tồn không chỉ dừng ở những tác phẩm đã hoàn thiện hay các hiện vật đang được lưu giữ tại di tích, bảo tàng. Một phần quan trọng của di sản nằm trong tri thức và kỹ năng của những người trực tiếp thực hành nghề. Đó là kinh nghiệm lựa chọn, xử lý nguyên liệu, cách phối hợp vật liệu, kỹ thuật phủ sơn, mài và những bí quyết được tích lũy qua quá trình lao động.
Bởi vậy, sự gặp gỡ giữa các nhà nghiên cứu di sản và những họa sĩ đang thực hành nghệ thuật sơn mài có ý nghĩa thiết thực. Qua trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và tìm hiểu thực tế, các bên có thêm cơ hội nhận diện những giá trị cần được lưu giữ, đồng thời nhìn nhận khả năng phát huy di sản trong bối cảnh hiện nay.
Cuộc giao lưu tại NGUYEN LACQUER vì thế không chỉ là một hoạt động kết nối giữa những người cùng quan tâm đến văn hóa, nghệ thuật mà còn gợi mở câu chuyện rộng hơn về trách nhiệm gìn giữ và tiếp nối các giá trị truyền thống.
 |
Sơn mài Việt Nam được hình thành và phát triển qua nhiều thế hệ, kết tinh từ chất liệu tự nhiên, kỹ nghệ thủ công và tư duy thẩm mỹ của người Việt. Để nghệ thuật ấy tiếp tục có sức sống, bên cạnh công tác nghiên cứu, bảo tồn cần có sự tham gia của những người nghệ sĩ đang trực tiếp sáng tạo, làm nghề và đưa tác phẩm đến với công chúng.
Từ những lớp sơn ta truyền thống đến những sáng tạo mang dấu ấn cá nhân, hành trình của NGUYEN LACQUER cho thấy một cách tiếp cận đáng chú ý, cùng chung sự trân trọng về giá trị lao động nghệ thuật với chất liệu, cách nhìn và tiếng nói nghệ thuật độc đáo. Đó cũng là tinh thần để những giá trị được trao truyền tiếp tục được nuôi dưỡng, góp phần làm giàu thêm diện mạo nghệ thuật sơn mài Việt Nam trong đời sống đương đại./.
