Gần đây về Ngọa Vân - Yên Tử, tôi được gặp anh Lê Văn Thủy, một người tu hành theo Phật giáo, anh không xuất gia làm sư nhưng tu hành, giữ giới rất nghiêm mật, hiền lành, ít nói và đặc biệt là tâm hồn yêu thiên nhiên, yêu vùng đất Yên Tử. Mỗi lần về Ngọa Vân gặp anh, tôi thường thấy anh ở bên mấy chậu cây với vẻ quan tâm chăm sóc. Hỏi anh tôi mới biết đó là cây Xích Tùng chính do tay anh ươm và chăm sóc đã trên chục năm nay mới được như thế. Trước đây anh ươm cây này từ hạt giống cây Xích Tùng ở bên Đông Yên Tử, khi về Ngọa Vân vùng đất Thánh địa linh thiêng nhất của Phật giáo Việt Nam, nơi Phật Hoàng Trần Nhân Tông đã tu hành những ngày tháng cuối đời và hóa Phật tại Ngọa Vân. Khi về đây anh Thủy đã mang theo mấy cây ươm trong chậu để tự chăm, và để xem phát triển của cây Xích Tùng bên Tây Nam Yên Tử thế nào.
 |
| Anh Lê Văn Thủy bên chậu cây Xích Tùng do anh ươm và chăm sóc. (Ảnh: Bùi Hữu Dược 15/5/2026) |
Thấy tôi quan tâm về cây Xích Tùng cổ, anh nhỏ nhẹ kể về câu chuyện Xích tùng Yên Tử một cách rành rọt như anh là người chuyên về bảo tồn rừng ở vùng núi này, anh nói:
Hiện nay tại vùng Yên Tử còn trên 200 cây Xích Tùng cổ, cây có chiều cao trên 20m, vỏ cây màu nâu đỏ đặc trưng nên được gọi tên là Xích Tùng (hay Tùng đỏ). Với tuổi đã nhiều trăm năm, các cây Xích Tùng ở đây có đường kính gốc khá lớn, từ 0,5m đến trên 1m, mỗi cây đều có dáng vẻ khúc khỉu, cổ kính với cành nhánh uốn lượn độc đáo. Tại rừng Yên Tử, Xích Tùng ở đây mang những đặc điểm vô cùng độc đáo về lịch sử và sinh học.
Về lịch sử, các nhà nghiên cứu đã cho biết với trên 200 cây Xích tùng ở Yên Tử hiện nay, tuổi thọ của mỗi cây đều hơn 700 năm.Thời gian này trùng với thời gian Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông lên Yên Tử tu hành và sáng lập ra Thiền phái Phật giáo Trúc Lâm. Điểm độc đáo là những cây Xích Tùng cổ ở đây đều mọc theo lối đi của người tu hành, nối các ngôi chùa hay các điểm di tích Phật giáo. Điều này cho thấy các cây Xích Tùng được đưa về trồng tại Yên Tử khi Trần Nhân Tông về đây tu hành. Đó là một minh chứng về sự gắn bó của cây Tùng với Phật giáo, cây Xích Tùng hiên ngang như khí phách, lòng chính trực và sức sống kiên cường của người tu hành, bậc quân tử trước khắc nghiệt của nghịch cảnh cuộc sống.
 |
| Cây Xích Tùng cổ ở rừng Quốc gia Yên Tử. - (Ảnh trang điện tử) |
Về sức sống , do sinh trưởng trên địa hình núi đá dốc, khí hậu khắc nghiệt, rễ cây Xích Tùng phát triển và bám rất chắc vào vách núi, triền đá, nhiều cây phần rễ to trồi hẳn lên trên mặt đất vắt ngang qua lối đi. Trải qua thời gian nhiều rễ cây tạo thành những bậc thang tự nhiên nâng bước chân người hành hương tâm linh. Hàng Tùng cổ thụ dọc theo con đường hành hương về cõi Phật được coi là hàng cây trồng cổ nhất ở Việt Nam, là chứng tích sống về con người gắn bó và cải tạo làm đẹp cảnh quan thiên nhiên của người Việt Nam từ xa xưa.
Cây di sản, do tuổi của cây Xích Tùng Yên Tử đã khoảng 700 năm, hiện nay quần thể Xích Tùng cổ, nhiều cây bị mục rỗng thân, sâu bệnh hoặc gãy đổ do thiên tai. Cây Xích Tùng đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam và đang nhận được các Dự án chăm sóc, bảo tồn đặc biệt từ Chính phủ và các Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên cũng như nỗ lực nhân giống để trồng thay thế từ Ban quản lý di tích,...
Công tác bảo tồn và nhân giống cây Xích Tùng tại Yên Tử hiện nay đang được triển khai bài bản và đã đạt được nhiều kết quả:
1) Lập hồ sơ theo dõi và chăm sóc riêng với mỗi cây Xích Tùng cổ.
2) Thực hiên cứu chữa với những cây bị sâu, nấm bằng loại bỏ phần cây bị hỏng, dùng thuốc khử trùng chuyên dụng, keo sinh học,.. cắt tỉa cành khô, xử lý tán cây, cây dây leo, tạo nền đất phù hợp cho cây đủ dinh dưỡng sống,..3
) Chống đỡ cơ học, neo hoặc chống bằng cây, thép để giữ những cây bị nghiêng mạnh hoặc mục rỗng gốc có nguy cơ gãy đổ khi gió, bão, giúp giữ thân cây ổn định để cây tiếp tục tồn tại, phát triển...
4) Nghiên cứu và gieo ươm hạt giống Xích Tùng từ nguồn cây mẹ cổ thụ.
 |
| Anh Lê Văn Thủy bên chậu cây Xích Tùng do anh ươm và chăm sóc. (Ảnh: Bùi Hữu Dược 15/5/2026) |
Nghe anh kể say sưa, tôi hình dung anh là người rất hiểu và yêu cây Xích Tùng, ngừng chút anh kể tiếp:
Mừng nhất là gần đây đã nhân giống cây Xích Tùng thành công bác ạ. Xích Tùng là loài cây rất khó nhân giống tự nhiên do hạt có tỷ lệ nảy mầm thấp. Hạt Xích Tùng rời cây xuống đất thường bị chuột, sóc, các loại côn trùng sinh sống trên mặt đất tìm ăn. Một số hạt còn sót đâu đó nảy được mầm, nhưng cây Xích Tùng con trong rừng sâu hầu như không sống sót vì mầm cây Xích Tùng non là món ăn của nhiều loại côn trùng, cây không bị ăn thì vào khu vực thiếu ánh sáng hoặc bị sâu bệnh,.. khó tồn tại, bởi thế nhiều trăm năm ở rừng Yên Tử không có cây Xích Tùng nào mọc tự nhiên là thế.
Với sự phát triển của khoa học hiện nay, nhiều loại hóa chất kích rễ, dưỡng cây,... để nhân giống cây từ chiết cành, nhân giống từ tế bào cây,... Một số nhà khoa học đã thí nghiệm nhân giống từ cành cho ra những cây Xích Tùng khá đẹp nhưng rất nhiều lần các nhà nghiên cứu mang ra trồng, dù được chăm sóc kỹ nhưng cây nhân giống từ chiết cành qua thời gian lụi dần rồi chết.
 |
| Cây Xích Tùng cổ ở rừng Quốc gia Yên Tử. - (Ảnh trang điện tử) |
Chỉ có cây Xích Tùng Yên Tử được gieo giống từ hạt cây ở đây là thành công. Theo anh Thủy, trong thời gian anh ở Yên Tử nhiều năm, anh có biết Ban quản lý di tích rừng Quốc gia và biết việc khó khăn trong bảo tồn nhân giống cây Xích Tùng. Anh nói nhiều năm cây Tùng cho hạt rụng xuống gốc buổi chiều còn thấy, sáng sớm ra không còn hạt nào do chuột, sóc, côn trùng tìm ăn. Đã có lần anh nhặt hạt cây Xích tùng về gieo thử trong vườn nhưng không nảy mầm, do không biết đặc tính sinh học của loại hạt cây này.
Rồi một lần như là nhân duyên, anh gặp một vị sư, vị đó thấy anh đang nhặt hạt Xích Tùng thì nói, hạt Xích Tùng chỉ có năm nhuận mới nhiều. Xích Tùng cho hạt dễ mọc mầm là năm nhuận hai tháng sáu, đất gieo hạt phải là đất núi nơi gốc Xích Tùng Yên tử. Nghe lời vị sư nói, anh làm theo, quả đúng nhiều cây Xích Tùng đã nảy mầm và lớn dần. Duy có điều giống cây này chậm phát triển nên phải bảo vệ chu đáo lúc cây còn nhỏ, không để côn trùng ăn mầm, lá cây non, đặt cây nơi thoáng nhiều ánh sáng và đủ độ ẩm, không được tưới quá nhiều nước,...
Từ một số cây ban đầu nhân giống thành công, anh chia sẻ điều được biết với một số người quen. Từ đây cây Xích Tùng đã được ươm ươm từ hạt cho cây con khá nhiều, nhưng để trồng thành công và đến lúc cây phát triển đủ lớn là cả một thử thách về tính cẩn thận và lòng kiên nhẫn. Duyên của anh Lê Văn Thủy và cây Xích Tùng đã đến với bao nhiêu người nữa tôi không biết, nhưng nhìn những cây Xích Tùng trong chậu mà anh nâng niu gìn giữ mới thấy nó quý giá hẳn không phải với riêng anh mà với sự nghiệp bảo tồn phát triển cây Xích Tùng Yên Tử hiện nay. Rất cám ơn anh Lê Xuân Thủy đã cho tôi biết về câu chuyện cây Xích Tùng anh trân quý. Tôi viết câu chuyện anh Thủy kể và thấy việc anh làm để đưa lên trang tin là tỏ rõ trân quý về một người có tâm trong sáng, yêu thiên nhiên và yêu những di sản quý giá của tiền nhân để lại. Việc làm của anh Thủy thật quý, cùng giống anh còn bao nhiêu người tâm huyết khác đang âm thầm làm như anh cũng đang rất cần sự quan tâm, động viên không chỉ của Nhà nước mà cả cộng đồng để bảo tồn phát triển những di sản quý giá mà tiền nhân để lại, cùng với cây Xích Tùng Yên Tử giàu ý nghĩa này còn bao nhiêu di sản quý giá khác cần được quan tâm./.
