Quần thể mai sinh trưởng ở độ cao khoảng 300 m so với mực nước biển, nằm sâu trong khu vực rừng núi thuộc thượng nguồn khe Làng An. Nhiều cây có thân lớn, gốc gần bằng một vòng tay người trưởng thành, cao hơn 5 m. Trên thân xuất hiện nhiều u bướu và vết sần, dấu tích của quá trình sinh trưởng lâu dài trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt.
 |
| Quần thể mai ấy sinh trưởng ở độ cao khoảng 300m so với mực nước biển, thuộc khu vực thượng nguồn khe Làng An (xã Ba Lòng, tỉnh Quảng Trị). |
Ông Hà Ngọc Thư, 60 tuổi, trú tại xã Ba Lòng, cho biết ông biết đến quần thể mai vàng này từ khi còn trẻ. Những lần theo cha vào rừng cách đây hàng chục năm, ông đã được chỉ cho vị trí của khu mai cổ thụ.
Theo ông Thư, ngay từ thời điểm đó đã có nhiều cây mai có gốc lớn, thân hình kỳ lạ, rễ bám chặt vào các khối đá núi. Tò mò về nguồn gốc của quần thể mai, ông từng hỏi cha và nhiều người cao tuổi trong vùng nhưng không ai biết rõ chúng xuất hiện từ khi nào, do con người trồng hay mọc tự nhiên.
“Chỉ có thể đoán rằng quần thể mai này đã tồn tại từ hàng trăm năm trước”, ông nói.
Những tán mai xanh tốt hòa lẫn với thảm thực vật của rừng già, tạo nên cảnh quan đặc biệt ở khu vực này.
Ông Nguyễn Xuân Kỳ, tổ trưởng tổ bảo vệ rừng khe Làng An, cho biết ông tham gia công tác bảo vệ rừng hơn 10 năm nhưng chỉ mới xác định chính xác vị trí quần thể mai trong vài năm gần đây. Khu vực này nằm trên vùng núi đá, rộng khoảng vài hecta, cây mai mọc xen lẫn với nhiều loài thực vật khác nên chưa thể kiểm đếm đầy đủ.
Theo ước tính ban đầu, nơi đây có hàng trăm cây mai cổ thụ với đường kính thân khoảng 40–45 cm, thậm chí có cây lớn hơn.
Đường vào khu vực khá khó khăn. Muốn đến nơi phải mất nhiều giờ trèo đèo, lội suối, băng qua rừng trên con đường mòn độc đạo. Vì vậy, không nhiều người biết chính xác vị trí quần thể mai, kể cả một số cán bộ quản lý rừng.
Ông Kỳ cho rằng mai vàng là loài cây có giá trị cảnh quan cao, dễ bị khai thác nếu không được kiểm soát. Trước đây, lực lượng bảo vệ rừng từng phát hiện một nhóm người có ý định đào bứng cây mai cổ thụ.
Ngoài ra, vào mỗi dịp Tết, người dân địa phương từng vào rừng chặt cành mai mang về trưng trong nhà. Tuy nhiên, những năm gần đây, sau khi được tuyên truyền về việc bảo vệ quần thể mai, tình trạng này đã chấm dứt.
Để bảo vệ hơn 3.000 ha rừng được giao quản lý, trong đó có khu vực mai cổ thụ, 25 thành viên của tổ bảo vệ rừng khe Làng An luân phiên túc trực 24/24 giờ tại chốt. Đây cũng là điểm bắt buộc phải đi qua nếu muốn vào khu vực quần thể mai.
“Chúng tôi vừa trực chốt, vừa tổ chức tuần tra hàng tuần vào khu vực này. Nhờ vậy nhiều năm qua quần thể mai vàng không bị xâm hại, cây vẫn sinh trưởng bình thường”, ông Kỳ nói.
 |
| Cơ quan quản lý nhận định đây là quần thể mai vàng cổ thụ có tuổi đời hàng trăm năm. |
Ban Quản lý Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị cho biết quần thể mai vàng này được phát hiện trong quá trình tuần tra tại khu rừng do Khu Bảo tồn thiên nhiên Đakrông quản lý.
Qua khảo sát ban đầu và thông tin từ người dân địa phương, cơ quan quản lý nhận định đây là quần thể mai vàng cổ thụ có tuổi đời hàng trăm năm. Tuy nhiên đến nay vẫn chưa có kết quả định danh khoa học chính xác về loài mai này.
Theo đánh giá của Ban Quản lý Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị, quần thể mai vàng ở thượng nguồn khe Làng An có giá trị về lịch sử, văn hóa và cảnh quan. Khu vực này có thể trở thành điểm nhấn đặc sắc của vùng núi phía tây tỉnh Quảng Trị, đồng thời có tiềm năng phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên.
Sau khi công bố thông tin về quần thể mai vàng trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội, khu vực này nhận được sự quan tâm của nhiều người. Tuy nhiên, việc công khai thông tin cũng làm dấy lên lo ngại về nguy cơ khai thác trái phép do các cây mai cổ thụ có giá trị cao về mặt cảnh quan và thương mại.
Ngoài tác động từ con người, các yếu tố như biến đổi khí hậu và sự suy giảm sinh cảnh rừng tự nhiên cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tái sinh và phát triển lâu dài của quần thể mai.
Trước thực tế đó, Ban Quản lý Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị đã xây dựng đề cương nghiên cứu “Bảo tồn và phát triển nguồn gen quần thể mai vàng phân bố tự nhiên tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Đakrông, tỉnh Quảng Trị”.
Đề tài dự kiến triển khai trong giai đoạn 2026–2028 nhằm xác định hiện trạng phân bố, đặc điểm sinh thái và định danh chính xác loài mai vàng tại khu vực này.
Các nội dung nghiên cứu bao gồm khảo sát đặc điểm sinh trưởng, cấu trúc quần thể, mật độ và phạm vi phân bố; đánh giá điều kiện sinh cảnh nơi loài mai tồn tại; xây dựng bản đồ phân bố không gian của quần thể trong khu vực nghiên cứu.
Đồng thời, đề tài cũng hướng tới việc đánh giá các mối đe dọa đối với quần thể mai vàng, dự báo nguy cơ suy giảm nếu không có biện pháp bảo vệ kịp thời, từ đó đề xuất giải pháp quản lý và bảo tồn phù hợp.
Hiện Ban Quản lý Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị cũng đang lập hồ sơ đề xuất công nhận quần thể mai vàng này là Cây Di sản Việt Nam.
