 |
Chanh rừng là sản vật đặc trưng của núi rừng Mẫu Sơn (Lạng Sơn). Do có giá trị kinh tế cao, chanh rừng đã được đồng bào dân tộc Dao nhân rộng trong các vườn rừng nhằm tăng thêm nguồn thu nhập, góp phần xóa đói giảm nghèo. Ảnh: Xuân An |
Dãy núi Mẫu Sơn có độ cao trung bình trên 800m so với mực nước biển, khí hậu quanh năm mát lạnh, mây mù bao phủ, mùa đông thường xuyên xuất hiện rét đậm, rét hại, thậm chí có băng giá. Trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt ấy, cây chanh rừng bản địa vẫn sinh trưởng bền bỉ, xanh tốt qua nhiều thế hệ.
Từ lâu, chanh rừng Mẫu Sơn đã gắn bó với đời sống đồng bào các dân tộc nơi đây như một vị thuốc dân gian dùng chữa ho, cảm lạnh, giải cảm; đồng thời là gia vị quen thuộc trong các món chấm, món nướng, món ngâm truyền thống. Tuy nhiên, trong nhiều năm, loại cây này chủ yếu mọc tự nhiên, ít được khai thác theo hướng sản xuất hàng hóa.
 |
| Chanh rừng Mẫu Sơn được đồng bào dân tộc Dao đem về trồng và nhân rộng trong các vườn rừng. Ảnh: Hoàng Hà |
Những năm gần đây, nhận thấy tiềm năng kinh tế của giống cây bản địa quý, nhiều hộ dân ở Mẫu Sơn đã mạnh dạn nhân giống, đưa chanh rừng về trồng tập trung thành vườn. Anh Dương Kim Bảo là một trong những người tiên phong.
Theo anh Bảo, chanh rừng là cây trồng “khó tính”, ưa đất ẩm pha đá, rễ ăn nổi, không chịu được phân bón hóa học. Để thuần hóa cây dại thành cây trồng cho năng suất ổn định, anh đã mất gần chục năm nghiên cứu các phương pháp ươm giống, chiết cành, chăm sóc phù hợp với điều kiện khí hậu vùng cao.
Hiện gia đình anh Bảo trồng gần 1.000 cây chanh rừng. Những năm được mùa, vườn chanh cho sản lượng từ 4–5 tấn quả, giá bán dao động 50.000–80.000 đồng/kg, mang lại nguồn thu nhập ổn định.
Theo kinh nghiệm của người trồng, để chanh rừng đạt độ thơm đặc trưng và sai quả, cây phải được trồng ở độ cao từ 500–800m trở lên. Quá trình canh tác hoàn toàn thuận theo tự nhiên, chỉ sử dụng phân chuồng hoai mục, bón vào thời điểm giáp Tết Nguyên đán nhằm bổ sung dưỡng chất cho cây ra hoa vào tháng 2–3 năm sau. Chính phương thức này đã tạo nên thương hiệu chanh rừng Mẫu Sơn sạch, an toàn, hương vị khác biệt.
 |
| Vị đặc trưng khác biệt của chanh rừng mang lại nhiều công dụng trong việc chế biến thực phẩm. |
Tuy nhiên, giá trị kinh tế của chanh rừng chỉ thực sự được nâng lên khi người dân bắt đầu hướng tới chế biến sâu. Năm 2019, anh Hoàng Phúc Thắng (thôn Bó Pằm, xã Mẫu Sơn), sau khi tốt nghiệp đại học chuyên ngành Luật, đã quyết định trở về quê hương, liên kết cùng các hộ trồng chanh rừng thành lập Hợp tác xã Nông trang sinh thái Mẫu Sơn.
Hợp tác xã đã thống nhất quy trình trồng theo tiêu chuẩn VietGAP, đồng thời đầu tư nghiên cứu sản phẩm chế biến. Đến năm 2021, các sản phẩm như ô mai mật ong chanh rừng, chanh muối sấy dẻo ra đời, nhanh chóng được thị trường đón nhận.
 |
| Hiện một hộp ô mai mật ong chanh rừng (200g) có giá khoảng 150.000 đồng, cao gấp nhiều lần so với bán quả tươi. |
Không chỉ nâng cao giá trị kinh tế, các sản phẩm từ chanh rừng còn được đánh giá cao nhờ công dụng tốt cho sức khỏe như hỗ trợ tiêu hóa, giảm ho, giải nhiệt, tăng đề kháng – phù hợp với xu hướng tiêu dùng xanh, ưu tiên sản phẩm tự nhiên, có nguồn gốc rõ ràng.
Để chủ động nguồn nguyên liệu, hợp tác xã đã liên kết với khoảng 30 hộ dân, mở rộng vùng trồng lên 50ha. Mô hình này tạo việc làm ổn định cho 10 lao động địa phương với thu nhập 6–8 triệu đồng/tháng; lợi nhuận hằng năm đạt 200–250 triệu đồng. Đáng chú ý, nhờ cây chanh rừng, các thành viên hợp tác xã hiện không còn hộ nghèo.
 |
Người dân Mẫu Sơn đã và đang phát triển theo hướng bền vững, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu chanh rừng Mẫu Sơn. |
Sản phẩm chanh rừng Mẫu Sơn đã được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh, tiêu thụ chủ yếu qua các nền tảng số như Facebook, Zalo, cho thấy hướng đi phù hợp trong bối cảnh chuyển đổi số nông nghiệp.
Theo lãnh đạo xã Mẫu Sơn, mô hình phát triển chanh rừng không chỉ giúp khai thác hiệu quả lợi thế cây bản địa mà còn là minh chứng cho hướng đi nông nghiệp xanh, nông nghiệp sinh thái, góp phần giảm nghèo và giúp người dân vùng cao làm giàu bền vững ngay trên chính mảnh đất quê hương.
