Từng mọc tự nhiên trong núi rừng, ớt gió hay còn gọi là ớt thóc, ớt khòi đang trở thành cây trồng mang lại thu nhập cao cho người dân xã Vân Sơn. Chính quyền địa phương định hướng phát triển loại ớt đặc sản này thành sản phẩm OCOP, gắn với nông nghiệp và du lịch.
Loại ớt nhỏ như hạt thóc, giá hàng trăm nghìn đồng mỗi kg
Xã Vân Sơn được mệnh danh là “nóc nhà của xứ Mường” với độ cao trung bình khoảng 1.000m. Tại đây, ớt gió là loại gia vị quen thuộc trong bữa ăn của người dân, đặc biệt khi kết hợp cùng hạt dổi, mắc khén để tạo nên hương vị đặc trưng của vùng cao.
 |
| Cỗ lá của xứ Mường luôn có ớt gió trong mâm cỗ. |
Quả ớt gió rất nhỏ, có khi hàng nghìn quả mới được 1kg, nhưng lại nổi bật bởi vị cay đậm, hương thơm, độ giòn và thường được sử dụng khi còn xanh. Theo người dân địa phương, trước đây loại ớt này chủ yếu mọc tự nhiên do chim ăn quả rồi phát tán hạt. Người Mường vào rừng, ra nương tìm hái về sử dụng.
Ông Đinh Văn Hưng, người dân xóm Dồ, cho biết ớt gió đã được tổ tiên mang theo khi di cư đến vùng đất này hàng trăm năm trước. Mỗi gia đình thường trồng vài gốc để dùng trong nhà. Những năm gần đây, khi nhu cầu thị trường tăng lên, người dân bắt đầu mở rộng diện tích để bán.
Tại xóm Dồ, trong tổng số 72 hộ dân có khoảng 40-50 hộ trồng ớt gió, với quy mô từ vài chục đến vài trăm gốc. Cây được trồng chủ yếu dưới ruộng hoặc xen canh trên đồi cùng cam, quýt và một số loại cây màu.
 |
Vườn ớt gió của một hộ dân ở xã Vân Sơn. Ảnh: Dương Đình Tường. |
Nhà ông Hưng có vài chục gốc ớt gió, mỗi tuần thu hái một lần. Đầu vụ, giá bán tại chỗ đạt khoảng 300.000 đồng/kg, giữa vụ giảm còn 240.000 đồng/kg. Do quả nhỏ, mỗi người chỉ hái được trung bình khoảng 1,5kg mỗi buổi.
Người dân đánh giá ớt gió có hiệu quả kinh tế cao, có thể gấp nhiều lần trồng lúa và tương đương một số cây ăn quả như cam, quýt. Thị trường tiêu thụ chủ yếu ở khu vực Tân Lạc cũ, tỉnh Thanh Hóa và Hà Nội.
Trồng 40 cây thu hơn 10 triệu đồng
Nếu nhiều hộ trồng ớt gió dưới ruộng, ông Đinh Văn Nức lại lựa chọn trồng xen trên đồi, giữa những cây cam, quýt. Hiện gia đình ông đang ươm hàng nghìn cây ớt để mở rộng diện tích trong vườn quýt cổ Vân Sơn.
Ông Nức chia sẻ, năm trước gia đình chỉ trồng 40 cây ớt gió nhưng thu về hơn 10 triệu đồng. Nhận thấy tiềm năng kinh tế, năm nay ông mở rộng lên khoảng 1.000 cây, trong đó 700 cây trồng từ tháng 10 năm trước đã cho thu hoạch, còn 300 cây trồng tháng 3 đang ra hoa.
Chỉ trong vài ngày, ông đã hái được 34kg quả, bán tại chỗ với giá 220.000 đồng/kg, thu về hơn 7 triệu đồng.
Ớt gió được trồng cách nhau khoảng 80cm, nhưng người dân không nhất thiết phải tuân thủ khoảng cách cố định. Khi trồng xen trong vườn quýt, họ tận dụng những khoảng trống giữa các gốc cây. Phân bón chủ yếu gồm phân chuồng hoai mục kết hợp NPK 5.10.3.
 |
Theo gia đình ông Nức, vườn quýt năm trước cho thu nhập khoảng 250 triệu đồng. Riêng vụ ớt gió năm nay, gia đình ước tính có thể thu thêm khoảng 100 triệu đồng.
Tuy nhiên, cây ớt gió cũng đối mặt với những rủi ro về thời tiết và sâu bệnh. Nếu không gặp rét đậm, rét hại hoặc sương muối, cây có thể cho thu hoạch trong hai năm liên tiếp. Ngược lại, thời tiết bất thuận có thể khiến người dân phải trồng lại hằng năm.
Bệnh chết héo được xem là một trong những vấn đề đáng lo ngại. Cây thường có biểu hiện sáng héo, tối tươi, sau khoảng 3-4 ngày thì chết hẳn. Khi nhổ lên, phần rễ bị thối. Một số hộ dân cho rằng nguyên nhân có thể liên quan đến nấm bệnh, nhưng việc xử lý gặp khó khăn trong giai đoạn thu hoạch.
Hướng tới sản phẩm OCOP, gắn với du lịch
Không chỉ bán quả tươi, người dân địa phương còn tìm cách chế biến và bảo quản ớt gió để kéo dài thời gian sử dụng.
Tại một homestay ở xóm Bắc Thung, anh Bùi Văn Khánh đang thử nghiệm muối ớt gió theo công thức khoảng 9 phần ớt, 1 phần muối. Sau thời gian ủ, ớt được đóng vào các lọ nhỏ, dán nhãn thương hiệu để làm quà tặng cho du khách.
Sản phẩm được kỳ vọng góp phần giới thiệu những đặc sản của Vân Sơn như su su, quýt hôi, gạo Đài Bắc Tám, tỏi tía và ớt gió, đồng thời tạo thêm giá trị cho nông sản địa phương.
 |
| Măng tre ngâm ớt gió Phú Thọ. |
Anh Nguyễn Duy Tư, Bí thư xã Vân Sơn, cho biết địa phương định hướng đưa các loại nông sản đặc trưng trở thành sản phẩm OCOP trong thời gian tới. Mục tiêu là nâng cao giá trị kinh tế, hỗ trợ người dân phát triển nông nghiệp gắn với du lịch.
Ớt gió cũng xuất hiện ở nhiều vùng miền núi khác. Tại Đồng Văn, tỉnh Hà Giang cũ, loại ớt này từng được biết đến với mức giá phổ biến khoảng 400.000-500.000 đồng/kg, thậm chí lên tới 1 triệu đồng/kg vào thời điểm khan hiếm như dịp Tết.
