Trong tình yêu gốm nói chung, yêu ấm chén pha trà nói riêng, lựa chọn chiếc ấm pha trà, chiếc chén uống trà không chỉ là thú chơi mà đó còn thể hiện cái gu của người chọn riêng ấm chén cho mình. Với gốm, người yêu sắc men, người chuộng dáng hình, người trân trọng bàn tay tài hoa của nghệ nhân, người say mê những món đồ độc bản, mỗi lựa chọn đều bắt đầu từ một cơ duyên để trở thành một câu chuyện riêng thứ vị về gốm.
Trong thế giới gốm và trà cụ, có những người bắt đầu từ sự rung động trước sắc màu men, có người dành nhiều thời gian tìm kiếm những dáng ấm ưng ý, cũng có người kiên trì sưu tầm tác phẩm của một nghệ nhân hay một lò gốm yêu thích. Với Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn người làng gốm Bát Tràng truyền thống đã nổi tiếng nhiều đời, gốm không chỉ là sản phẩm được tạo nên từ đất và lửa, mà đó là tác phẩm nghệ thuật được tạo thành bởi sự kết hợp của đất, nước, men và lửa qua tình yêu và bàn tay lao động kết hợp với thế giới của cảm xúc, thẩm mỹ, tri thức và những câu chuyện riêng của Nghệ nhân để cho ra những tác phẩm làm say đắm người săn gốm đồng cảm, hay chạm tới sự thấu hiểu của người chơi gốm sành điệu.
 |
| Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn tặng quà lưu niệm cho Phó Chủ tịch UBND tp. Hà Nội cùng đoàn đại biểu nhân chuyến ghé thăm gia đình nghệ nhân tại Bát Tràng. (Ảnh: NVCC) |
Duyên riêng của mỗi chiếc ấm, chiếc chén
Một chiếc ấm pha trà hay một chiếc chén nhỏ bé, đôi khi lại có sức hấp dẫn đặc biệt đối với người thưởng trà. Có người có thể dành hàng giờ ngắm nghía một lớp men, cảm nhận sự chuyển sắc trên bề mặt gốm; người khác lại chú ý đến tỷ lệ, đường nét, độ cân đối của chiếc ấm. Cũng có người không quá quan tâm đến hình thức bên ngoài mà muốn tìm hiểu xem tác phẩm được làm ở đâu, do ai sáng tạo và mang dấu ấn của dòng gốm nào.
 |
| Ca sĩ Ngọc Khuê lắng nghe những chia sẻ của NNƯT Tô Thanh Sơn về gốm trong chuyến ghé thăm nhà nghệ nhân tại Bát Tràng. (Ảnh: NVCC) |
Theo Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn, thú chơi trà cụ có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Mỗi người có một sở thích, một tiêu chí lựa chọn và một hành trình riêng. Không có cách chơi nào cao hơn hay thấp hơn, bởi điều quan trọng là người chơi hiểu được mình thích gì, vì sao yêu thích và có khả năng cảm nhận đến đâu đối với món đồ mình lựa chọn.
Có thể thấy, người mới bước vào thế giới trà cụ thường bị thu hút bởi vẻ đẹp trực quan. Một chiếc chén có màu men lạ, một chiếc ấm có đường nét hài hòa cũng đủ tạo nên sự rung động ban đầu. Nhưng càng tìm hiểu, người chơi càng nhận ra phía sau vẻ đẹp ấy là nhiều tầng bậc giá trị ẩn chứa trong tác phẩm: từ nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, nghệ thuật tạo hình đến kinh nghiệm và tư duy sáng tạo của người nghệ nhân trong mỗi cung đoạn tạo nên tác phẩm. Từ trải nghiệm ấy, có nhiều lối chơi khác nhau, nhưng tựu chung có thể nhận diện ở sáu lối chơi trà cụ tiêu biểu được nói ngắn gọn: chơi men, chơi dáng, chơi lò, chơi nghệ, chơi quái và chơi hiếm. Mỗi lối chơi là một cách cảm nhận nét đẹp riêng, đồng thời phản ánh phần nào cá tính và gu thẩm mỹ của người sở hữu, yêu thích tác phẩm.
Sáu lối chơi, sáu cách cảm nhận cái đẹp
Chơi men, cái duyên bắt đầu từ ánh nhìn
Đây là cách tiếp cận phổ biến nhất của người yêu gốm, yêu qua nhìn thấy màu sắc. Sức hấp dẫn đôi khi đến rất tự nhiên, chỉ từ một lần nhìn thấy lớp men có màu sắc đặc biệt, chiều sâu hoặc những hiệu ứng biến đổi thú vị sau quá trình nung.
 |
| Tác phẩm Đại Phúc Long. (Ảnh: NVCC) |
Trong nghệ thuật gốm, men không đơn thuần là lớp phủ tạo màu hay bảo vệ bề mặt sản phẩm. Men còn góp phần quyết định thần thái và vẻ đẹp của tác phẩm. Cùng một dáng ấm, chén nhưng khi được thể hiện bằng những loại men khác nhau, cảm nhận thẩm mỹ có thể hoàn toàn khác biệt.
Đặc biệt, những hiệu ứng hỏa biến tạo nên sự chuyển sắc, biến đổi màu sắc không hoàn toàn giống nhau giữa các sản phẩm. Chính tính ngẫu nhiên có kiểm soát trong quá trình nung đôi khi tạo ra sức hấp dẫn riêng, khiến người chơi muốn tìm hiểu, khám phá và sưu tầm.
Người chơi men thường bắt đầu bằng cảm xúc, nhưng để thực sự hiểu giá trị của men gốm, cần tích lũy nhiều kiến thức về màu gốm qua chất liệu, kỹ thuật phối men và quá trình nung đốt. Cái duyên từ ánh nhìn ban đầu tưởng đơn giản thế, nhưng thật ra là một hành trình tìm hiểu màu sắc men rất công phu lâu dài.
Chơi dáng, khi kỹ năng gặp gỡ tỉ lệ đẹp của mỹ học
Nếu chơi men bắt đầu từ cảm xúc thị giác thì chơi dáng lại thể hiện sự quan tâm nhiều hơn đến hình khối, tỷ lệ và công năng sử dụng.
Một chiếc ấm cao hay thấp, thân tròn hay thon, vòi dài hay ngắn, miệng loe hay khum đều tạo nên những đặc điểm riêng. Với chén trà cũng vậy, sự khác biệt về độ sâu, đường kính miệng, độ dày thành chén và hình dáng tổng thể góp phần tạo nên trải nghiệm thưởng trà khác nhau.
 |
| Bộ ấm trà được tạo hình độc đáo. (Ảnh: NVCC) |
Người chơi dáng thường quan tâm đến sự hài hòa giữa hình thức và công năng. Một chiếc ấm đẹp không chỉ cần có đường nét cân đối mà còn phải thuận tiện khi cầm, rót và sử dụng. Một chiếc chén có hình thức lạ chưa chắc đã đem lại cảm giác thưởng trà phù hợp với tất cả mọi người.
Đây là lối chơi cho thấy mối quan hệ giữa nghệ thuật tạo hình và nhu cầu sử dụng trong đời sống. Người chơi càng giàu trải nghiệm càng dễ nhận ra rằng vẻ đẹp của một món trà cụ không chỉ nằm ở cái nhìn bên ngoài, mà còn ở cảm nhận khi thực sự sử dụng nó.
Chơi lò, đi tìm sự hòa quện của đất và lửa
Với những người yêu nghề gốm và có kiến thức nhất định về sản xuất gốm sứ, tìm hiểu về lò gốm cũng là một hiểu biết, một nét chơi đặc biệt.
Mỗi lò gốm có thể mang những đặc trưng riêng về nguyên liệu, kỹ thuật tạo hình, phối men, cách nung và kinh nghiệm xử lý sản phẩm. Những yếu tố ấy góp phần tạo nên phong cách và dấu ấn của từng dòng gốm.
Người chơi lò không chỉ nhìn vào một chiếc ấm hay chiếc chén như một vật dụng thưởng trà, mà còn quan tâm đến quá trình hình thành tác phẩm. Họ muốn biết sản phẩm được tạo ra từ loại đất nào, trải qua kỹ thuật chế tác gì, được nung trong điều kiện ra sao và vì sao lại có được diện mạo như vậy.
Đó cũng là cách người chơi tiếp cận sâu hơn với nghề gốm truyền thống. Bởi phía sau một sản phẩm hoàn chỉnh là sự kết hợp của nguyên liệu, kỹ nghệ, kinh nghiệm và cả những “bí quyết nung gốm” trong lò được tích lũy qua nhiều thế hệ.
 |
| Một tác phẩm ấm trà được tạo hình độc đáo. (Ảnh: NVCC) |
Chơi nghệ, trân trọng nét riêng của người sáng tạo
Có những người chơi không nhất thiết phải tìm hiểu quá sâu về từng loại men hay từng cấu trúc tạo hình, nhưng lại dành sự quan tâm đặc biệt cho một nghệ nhân, một thương hiệu mà họ yêu quý. Việc tìm kiếm những tác phẩm mang dấu ấn cá nhân của người sáng tạo, từ dòng men tiêu biểu, kiểu dáng đặc trưng đến phong cách thể hiện tư tưởng nghệ thuật. Một sản phẩm vì thế không chỉ được đánh giá qua hình thức mà còn gắn với tên tuổi, quá trình sáng tạo và hành trình làm nghề của nghệ nhân.
Đối với người sưu tầm, sở hữu tác phẩm của một nghệ nhân mà mình ngưỡng mộ cũng là cách lưu giữ một phần câu chuyện sáng tạo. Họ không chỉ mua một món đồ để sử dụng hay trưng bày, mà còn muốn kết nối với tinh thần và quan niệm nghệ thuật được gửi gắm trong tác phẩm.
Đây là lối chơi đòi hỏi sự am hiểu và khả năng đầu tư nhất định. Bởi giá trị của một tác phẩm không đơn giản chỉ được nhìn nhận qua danh tiếng người tạo ra nó, mà quan trọng là giá trị của Nghệ nhân hay thương hiệu được khẳng định trong mối tương quan giữa chất lượng, tính sáng tạo và giá trị nghệ thuật đã được xã hội kiểm chứng và thực tế lâu dài xã hội đã đánh giá.
Chơi quái, tôn vinh sự khác biệt
Trong thế giới gốm, không phải ai cũng tìm kiếm những sản phẩm có hình thức chuẩn mực, cân đối theo những khuôn mẫu quen thuộc. Có những người lại bị hấp dẫn bởi sự khác biệt, những nét phá cách hoặc những ý tưởng tạo hình ít gặp, độc đáo.
Chơi quái là cách gọi dành cho những người yêu thích các tác phẩm độc đáo, có cá tính mạnh và không đi theo lối mòn. Sự hấp dẫn có thể đến từ một hình dáng khác thường, cách phối men táo bạo hay sự kết hợp giữa những yếu tố tưởng chừng không liên quan. Lối chơi này cho thấy sự đa dạng trong cảm nhận nghệ thuật. Một tác phẩm có thể không đáp ứng thị hiếu số đông nhưng lại tạo được sự đồng điệu với một nhóm người chơi nhất định.
Đặc biệt, trong bối cảnh nghệ thuật gốm ngày càng có nhiều thử nghiệm sáng tạo, những tác phẩm khác biệt góp phần mở rộng giới hạn của tư duy tạo hình, đồng thời tạo thêm không gian để nghệ nhân thể hiện cá tính và tìm kiếm ngôn ngữ nghệ thuật riêng.
Chơi hiếm, hành trình tìm kiếm những giá trị độc bản
Nếu những lối chơi trước thường bắt đầu từ sở thích về một đặc điểm cụ thể của trà cụ thì chơi hiếm lại hướng đến hành trình tìm kiếm và lưu giữ những tác phẩm có tính độc bản hoặc số lượng rất hạn chế.
Người chơi dành nhiều thời gian để tìm hiểu, săn tìm những món đồ có giá trị lịch sử, giá trị nghệ thuật, nguồn gốc đặc biệt hoặc gắn với một giai đoạn sáng tác đáng chú ý. Có những tác phẩm không chỉ hấp dẫn bởi vẻ đẹp mà còn bởi câu chuyện phía sau, quá trình lưu giữ và những dấu ấn thời gian.
Để theo đuổi lối chơi này, ngoài niềm đam mê, người sưu tầm cần có kiến thức, khả năng thẩm định và điều kiện tài chính phù hợp. Đặc biệt, việc xác định nguồn gốc, tình trạng và tính xác thực của tác phẩm là những vấn đề rất quan trọng. Tuy nhiên, hiếm không đồng nghĩa với đẹp, đắt tiền cũng không mặc nhiên đồng nghĩa với giá trị nghệ thuật cao. Một món đồ thực sự có giá trị cần được nhìn nhận trên nhiều phương diện, từ chất lượng chế tác, tính sáng tạo đến ý nghĩa văn hóa và lịch sử.
Hiểu gốm để thể hiện nét riêng “cái tôi” trong thú chơi
Từ góc nhìn của một người cả đời gắn bó, trực tiếp với nghề gốm Bát Tràng, Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn hiểu rõ sự kết nối giữa người làm ra sản phẩm và người thưởng thức. Nghệ nhân gửi gắm tâm huyết, kinh nghiệm và tư duy sáng tạo vào từng tác phẩm gợi mở để cho người chơi tiếp nhận chúng bằng cảm xúc, kiến thức và gu thẩm mỹ của riêng mình.
 |
| Ngày 31/10/2026, NNƯT Tô Thanh Sơn tham gia Hội đồng Giám khảo xét duyệt những sản phẩm- tác phẩm gốm tiêu biểu của tuổi trẻ tài năng làng gốm.. (Ảnh: NVCC) |
Điều thú vị là cùng một chiếc ấm, chiếc chén nhưng mỗi người có thể nhìn thấy một giá trị khác nhau. Người thích men sẽ chú ý đến sắc độ và hiệu ứng bề mặt; người thích dáng lại quan tâm đến tỷ lệ, đường nét; người am hiểu nghề có thể nhận ra kỹ thuật chế tác và dấu ấn của lò gốm. Còn người sưu tầm có thể nhìn thấy trong đó một câu chuyện về nghệ nhân, thời gian và giá trị văn hóa.
Bởi vậy, chơi trà cụ không nhất thiết phải bắt đầu bằng những món đồ đắt tiền hay hiếm có. Một người có thể tìm thấy niềm vui từ chiếc chén bình dị mà mình yêu thích, trong khi người khác dành nhiều năm để xây dựng một bộ sưu tập theo chủ đề riêng. Điều quan trọng không nằm ở số lượng hay giá trị vật chất của những món đồ đang sở hữu, mà ở sự hiểu biết và cảm nhận của người chơi.
 |
| NNƯT Tô Thanh Sơn chụp ảnh lưu niệm cùng bạn bè tại tư gia. (Ảnh: NVCC) |
Càng tìm hiểu về gốm, người chơi càng có cơ hội hiểu thêm về nghề truyền thống, về sự kỳ công trong từng công đoạn chế tác và về những giá trị được tạo nên từ đất, nước, lửa qua bàn tay khéo léo, tình yêu và sự sáng tạo của con người. Một chiếc ấm hay chiếc chén vì thế không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng trà, mà còn có thể trở thành cầu nối giữa nghệ nhân, người sưu tầm và những người yêu văn hóa gốm.
Trong thú chơi đồ gớm, mỗi người có một cách chơi, một tiêu chí lựa chọn và một hành trình khám phá riêng. Có người bắt đầu từ duyên nhãn, có người đi sâu vào kỹ thuật, có người tìm kiếm dấu ấn nghệ nhân, cũng có người dành cả hành trình để lưu giữ những tác phẩm độc bản.
Chơi một chiếc ấm, một chiếc chén, cũng là nét riêng thể hiện chính cái gu riêng, độc đáo của mình. Khi hiểu được điều mình yêu thích, biết trân trọng giá trị của tác phẩm và từ đó mà cảm nhận được tâm huyết của người làm ra nó. Chơi gốm không còn đơn thuần là sở hữu một món đồ, mà trở thành hành trình khám phá để tìm ra sự tương đồng của chính người chơi với nghệ nhân qua tác phẩm mang đậm tính nghệ thuật và văn hóa của gốm trong nhân gian./.
