Hơn 20 năm gắn bó với nghề, người thợ sinh năm 1983 đã tham gia tạo mẫu cho nhiều công trình tượng đài, phù điêu và tượng danh nhân tại nhiều tỉnh, thành. Trong số đó có phù điêu tại Thư viện Khoa học Tổng hợp Đà Nẵng, phù điêu danh thần Thoại Ngọc Hầu, phù điêu truyền thống lực lượng vũ trang Quân khu 5, tượng đài Phong Thử, tượng Thánh Tôma Thiện tại Đan viện Thiên An và tượng Thánh Bênêđictô.
Với anh Nho, tạo phôi không đơn thuần là nặn đất thành hình người mà còn là công đoạn quyết định tỷ lệ giải phẫu, thần thái và cái hồn của tác phẩm trước khi được chuyển thể thành đá.
 |
| Nhà điêu khắc Nguyễn Văn Nho bên cạnh tác phẩm "Huyền thoại Ngũ Hành Sơn". Ảnh: H.V |
Nghệ nhân Nguyễn Văn Nho bên tác phẩm “Đá nở hoa”, phác họa tổ nghề làng đá Non Nước. Ảnh: Nguyễn Đông.
Năm 2020, anh đoạt giải tại cuộc thi sáng tác tượng danh nhân thị xã Điện Bàn với hai phác thảo chân dung Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Phan Vinh và Lê Tự Nhất Thống. Ba năm sau, tác phẩm “Đá nở hoa” tiếp tục giành giải nhì tại cuộc thi Điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước.
Những thành quả này ghi dấu hành trình bền bỉ của một người thợ không sinh ra ở làng nghề nhưng đã chọn Non Nước làm nơi gắn bó, theo đuổi con đường điêu khắc chuyên nghiệp.
Từ người thợ mài đá đến cử nhân điêu khắc
Năm 2002, ở tuổi 19, Nguyễn Văn Nho rời quê nhà tại xã Hưng Trung, nay là xã Yên Trung, tỉnh Nghệ An, vào Đà Nẵng tìm việc sau khi thi trượt đại học.
Anh bắt đầu học nghề tại cơ sở đá mỹ nghệ Xuất Ánh ở Hòa Hải, phường Ngũ Hành Sơn, với những công việc giản dị như chà nhám, mài thủ công từng bức tượng đá.
Nhận thấy chàng trai trẻ chăm chỉ, có ý chí học hỏi, nghệ nhân Trần Văn Xuất, chủ cơ sở, đã hỗ trợ chi phí ăn ở để anh vừa làm việc vừa ôn thi đại học.
Năm 2004, anh Nho thi đỗ vào Khoa Điêu khắc, Đại học Nghệ thuật Huế, thuộc Đại học Huế. Trong suốt 5 năm học, anh vẫn ở lại xưởng đá, tranh thủ đục tượng kiếm tiền đóng học phí và trang trải cuộc sống.
Bước ngoặt đến tại Festival Huế năm 2006, khi bức tượng chân dung nhạc sĩ Trịnh Công Sơn do anh thực hiện được một người họ hàng của cố nhạc sĩ mua lại. Người này sau đó tiếp tục hỗ trợ kinh phí mua vật tư sáng tác cho đến khi anh tốt nghiệp cử nhân năm 2009.
Từ những ngày đầu chỉ làm các công đoạn thủ công đơn giản, anh Nho dần tích lũy kiến thức mỹ thuật, kỹ năng tạo hình và kinh nghiệm thực tế để theo đuổi công việc tạo mẫu tượng.
Tạo hình từ ảnh chụp, giữ thần thái trong từng khối đất
Tại làng đá Non Nước, nghề điêu khắc lâu nay chủ yếu được truyền lại qua kinh nghiệm và thực hành trực tiếp. Nhiều thợ đá dựa vào ảnh chụp hai chiều để đục tượng trên những khối đá lớn. Cách làm này đòi hỏi tay nghề cao, bởi chỉ một sai lệch nhỏ về tỷ lệ khuôn mặt hay hình thể cũng có thể khiến tác phẩm thiếu cân đối, không thể hiện được thần thái nhân vật.
Nhận thấy vai trò của khâu tạo mẫu, anh Nho lựa chọn chuyên sâu vào công việc nặn phôi tượng bằng đất sét. Đây là công đoạn đòi hỏi người thợ phải nắm chắc cấu trúc xương, tỷ lệ cơ thể, khối cơ và nếp gấp trang phục, đồng thời có khả năng quan sát, phân tích hình thể trong không gian ba chiều.
 |
| Tác phẩm "Huyền thoại Ngũ Hành Sơn". |
Quy trình bắt đầu bằng việc dựng khung sắt chịu lực, sau đó đắp đất sét thành từng khối lớn rồi gọt giũa dần để hoàn thiện hình dáng. Khi mẫu đạt yêu cầu, người thợ tiếp tục đổ khuôn thạch cao, tạo bản mẫu phục vụ quá trình chế tác đá tại các xưởng.
Theo anh Nho, mẫu đất sét càng chính xác thì công đoạn chuyển thể sang đá càng thuận lợi. Ngược lại, nếu tỷ lệ hình thể hoặc các chi tiết quan trọng chưa chuẩn, những khuyết điểm sẽ bộc lộ rõ khi phóng lớn và rất khó khắc phục.
Hiện nay, nhiều cơ sở điêu khắc đã ứng dụng công nghệ quét 3D và máy cắt CNC để nâng cao hiệu quả sản xuất. Tuy nhiên, công nghệ chủ yếu hỗ trợ tạo hình khối ban đầu; những chi tiết tinh tế như hốc mắt, khuôn miệng hay nụ cười vẫn cần bàn tay người thợ hoàn thiện.
“Công đoạn này quyết định hồn cốt của bức tượng mà công nghệ chưa thể thay thế bàn tay con người”, anh Nho chia sẻ về công việc đã gắn bó với mình hơn nửa cuộc đời.
Nhà điêu khắc Phạm Văn Hạng, người từng theo dõi quá trình làm nghề và phối hợp với anh trong một số dự án mỹ thuật, đánh giá cao nền tảng kỹ thuật của Nho.
Theo ông Hạng, nhờ được đào tạo bài bản, anh có kỹ thuật tạo hình vững vàng, ổn định. Các tác phẩm mang nét hiền hậu, chỉn chu; bên cạnh chuyên môn, anh còn được đánh giá là người làm nghề điềm đạm, có đạo đức và không phô trương.
Truyền nghề miễn phí, giữ nguồn nhân lực cho làng đá
Dù giữ vai trò quan trọng trong quá trình tạo tác, nghề nặn phôi tượng đất sét tại Non Nước hiện có rất ít người theo đuổi chuyên sâu. Nhiều xưởng chỉ thuê người tạo mẫu khi nhận được những hợp đồng lớn, trong khi các đơn vị chuyên môn đảm nhiệm riêng công đoạn này chưa phổ biến.
Bên cạnh đó, môi trường làm việc nhiều bụi, công việc nặng nhọc và yêu cầu kỹ thuật cao khiến lao động trẻ có xu hướng lựa chọn những ngành nghề khác. Thực tế này đặt ra nguy cơ thiếu hụt đội ngũ thợ tạo hình có chuyên môn, ảnh hưởng đến khả năng duy trì và phát triển nghề điêu khắc truyền thống.
Thợ tại xưởng hoàn thiện khuôn thạch cao trước khi chuyển mẫu cho các cơ sở chế tác đá. Ảnh: Nguyễn Đông.
Trước thực tế đó, anh Nho dự định mở các lớp hướng dẫn kỹ thuật nặn mẫu tượng đá miễn phí cho thanh thiếu niên địa phương. Thông qua việc truyền dạy kiến thức tạo hình và kinh nghiệm thực tế, anh mong muốn giúp người trẻ có cơ hội tiếp cận nghề bài bản, đồng thời tạo nguồn nhân lực kế cận cho làng nghề.
Khối lượng công việc tại xưởng cũng mở ra cơ hội việc làm cho những người có tay nghề, nếu được đào tạo và tổ chức phù hợp.
“Đối với tượng danh nhân và công trình lớn, bước nặn mẫu đất quyết định linh hồn của tác phẩm. Tôi muốn trang bị kỹ thuật tạo hình bài bản cho lớp trẻ để làng nghề phát triển bền vững”, anh Nho nói.
Từ những ngày đầu mài đá kiếm sống đến khi trở thành người tạo mẫu cho hàng trăm tác phẩm, hành trình của Nguyễn Văn Nho cho thấy vai trò của tri thức mỹ thuật và sự kiên trì trong việc nâng cao chất lượng nghề truyền thống. Với anh, giữ nghề không chỉ là tiếp tục làm ra những tác phẩm đẹp mà còn là trao lại kỹ năng, kinh nghiệm để những giá trị của làng đá Non Nước được nối dài qua các thế hệ.
