Từ tượng “Vua cõng Phật” chùa Hòe Nhai: Quyền lực lớn nhất là tự sửa mình

Chùa Hòe Nhai là ngôi chùa cổ chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa. Ảnh: phatsuonline

Trong gian thờ tĩnh lặng của chùa Hòe Nhai, chốn tổ cổ kính của Thiền phái Tào Động giữa lòng Hà Nội, giữa những pho tượng sơn son thếp vàng uy nghiêm, có một hình tượng khiến bất kỳ ai lần đầu bắt gặp cũng phải khựng lại suy ngẫm. Đó là bức tượng một vị vua mặc áo hoàng bào quỳ phục, lưng đội tòa sen, phía trên là Đức Phật ngồi an nhiên định tĩnh. Người đời vẫn quen gọi tác phẩm độc bản ấy bằng những cái tên mộc mạc mà thâm thúy: tượng “Vua cõng Phật”, “Phật ngồi lưng vua” hay “Vua sám hối”.

Nhìn lại lịch sử, pho tượng ra đời từ một bước ngoặt lớn dưới thời vua Lê Hy Tông. Trong bối cảnh Nho giáo giữ vị trí độc tôn với đời sống chính trị, Phật giáo rơi vào cảnh thoái trào, nhà vua từng ban hành chính sách hạn chế tăng sĩ, khiến chốn tu hành chịu nhiều ảnh hưởng. Trước nguy cơ ấy, Thiền sư Tông Diễn -vị tổ của dòng Tào Động ở Đàng Ngoài đã dâng lời can gián thấu tình đạt lý. Nhận ra giới hạn trong quyết định của mình, vua Lê Hy Tông không chỉ bãi bỏ lệnh cấm mà còn cho tạc pho tượng mang tinh thần “Dĩ thân vi sàng”, lấy chính thân mình làm tòa nâng Phật như một biểu tượng công khai cho sự ăn ăn và sửa sai của người đứng đầu thiên hạ.

Tuy nhiên, giá trị của tác phẩm vượt xa một giai thoại lịch sử. Dưới góc nhìn Phật giáo, sám hối không đơn thuần là lời xin lỗi hay nghi thức cầu mong sự tha thứ để gột rửa quá khứ. Bản chất cốt lõi của sám hối là sự dũng cảm nhìn lại hành vi, nhận diện nguồn cội của vô minh và quan trọng nhất là quyết tâm chuyển hóa để không lặp lại lỗi lầm.

Trong không gian tín ngưỡng, vị vua không xuất hiện ở dáng ngồi trên ngai vàng hay cầm quyền trượng giữa quần thần, mà chọn quỳ xuống. Hành động ấy không mang ý nghĩa trừng phạt hay hạ nhục, mà là biểu tượng cho sự đặt xuống của cái tôi quyền lực. Thứ được nâng lên trên lưng vua không phải là một thế lực thế tục cao hơn, mà là hiện thân của sự giác ngộ, trí tuệ và tinh thần tỉnh thức.

Bài học từ pho tượng cổ vì thế vẫn ngào ngạt sức sống qua nhiều thế kỷ. Mọi thời đại đều có những người nắm giữ quyền lực ở các cấp độ khác nhau, từ người lãnh đạo một quốc gia, một tổ chức, cho đến người làm thầy, làm cha mẹ trong gia đình. Quyền lực vốn dĩ không xấu, nhưng nó dễ gieo vào lòng người ảo giác rằng kẻ có quyền quyết định đồng thời là người luôn luôn đúng.

Bức tượng “Vua cõng Phật” đặt ra một khoảng lặng để thức tỉnh: Bước ngoặt của một con người không đến từ việc bị đánh bại bởi sức mạnh lớn hơn, mà đến từ khả năng lắng nghe và biết cúi mình. Trong tâm thức tâm linh, cúi đầu trước Phật không phải là sự tự làm mình nhỏ bé hay phục tùng thụ động, mà là khoảnh khắc con người đối diện và cúi đầu trước những hạn chế, tham - sân -痴 của chính bản thân.

Trải qua bao thăng trầm thời cuộc, hình tượng vị vua quỳ xuống cõng Phật tại chùa Hòe Nhai vẫn đứng đó như một lời nhắc nhở sâu sắc: Quyền lực lớn nhất của một con người không nằm ở khả năng ra lệnh hay chi phối người khác, mà nằm ở năng lực tự làm chủ và sửa đổi chính mình. Biết cúi xuống đúng lúc chưa bao giờ làm con người thấp đi, mà chính là điểm bắt đầu để chúng ta đứng dậy với sự trưởng thành, bao dung và trí tuệ trọn vẹn hơn.