Những ngày cuối năm, khi không khí Tết Nguyên đán lan tỏa khắp làng quê Bắc Bộ, các xưởng đúc đồng tại xã Ý Yên (Ninh Bình) lại đỏ lửa suốt ngày đêm. Âm thanh của kim loại nóng chảy, mùi khói lò và nhịp làm việc khẩn trương của người thợ đã trở thành dấu hiệu quen thuộc báo mùa cao điểm của một làng nghề có lịch sử hơn 900 năm.
Nghề đúc đồng ở Ý Yên được hình thành từ rất sớm, trải qua nhiều thế hệ gìn giữ và truyền nối. Từ đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân, hàng nghìn sản phẩm mang giá trị nghệ thuật và chiều sâu văn hóa đã ra đời, từ đồ thờ tự truyền thống đến tượng các anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa.
 |
| Người thợ tỉ mỉ chỉnh sửa mẫu tượng truyền thần trước khi bước vào công đoạn đúc. Ảnh: TTXVN. |
Hiện nay, xã Ý Yên có hai làng nghề đúc đồng nổi tiếng là Vạn Điểm và Tống Xá. Trước năm 1945, sản phẩm chủ yếu là đồ thờ cúng và vật dụng sinh hoạt như nồi, niêu, xoong, chảo, được chế tác hoàn toàn thủ công. Quy trình đúc khi đó mất nhiều thời gian, độ hoàn thiện chưa cao, đồng thời gây khói bụi và ảnh hưởng không nhỏ đến môi trường sống.
Để thích ứng với yêu cầu ngày càng cao của thị trường, những năm gần đây, các cơ sở đúc đồng tại Ý Yên đã mạnh dạn đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại như máy cắt CNC tạo mẫu, lò nấu điện, máy phân tích quang phổ, máy mài và nhiều thiết bị chuyên dụng khác. Sự hỗ trợ của công nghệ giúp nâng cao độ chính xác, chất lượng sản phẩm, đồng thời giảm bớt sức lao động thủ công cho người thợ.
Dù vậy, quy trình sản xuất vẫn giữ những công đoạn cốt lõi của nghề truyền thống, từ tạo mẫu, làm khuôn, nấu chảy nguyên liệu, rót khuôn cho đến hoàn thiện, chạm khắc và đánh bóng. Trong đó, khâu hoàn thiện được xem là “linh hồn” của sản phẩm, quyết định giá trị thẩm mỹ và tạo nên dấu ấn riêng của đồ đồng Ý Yên.
Bên cạnh các sản phẩm đồ thờ, nhiều nghệ nhân tại đây còn đảm nhận những đơn hàng đúc tượng lớn từ khắp cả nước. Việc tạo tác tượng các anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa đòi hỏi người thợ không chỉ vững tay nghề mà còn phải am hiểu lịch sử, văn hóa để truyền tải được thần thái riêng cho từng pho tượng.
Nhờ uy tín được gây dựng qua nhiều thế hệ, các cơ sở đúc đồng Ý Yên đã tham gia thực hiện nhiều công trình văn hóa, lịch sử có giá trị, như hệ thống tượng vua Trần tại Khu di tích Đền Trần – Chùa Phổ Minh, tượng Vua Lý Thái Tổ, tượng Phật tổ Như Lai, tượng Tam thế Phật tại Chùa Bái Đính, hay các công trình tượng đài, tượng danh nhân tại nhiều địa phương trên cả nước.
Toàn xã hiện có khoảng 170 doanh nghiệp và cơ sở sản xuất đúc đồng, quy tụ nhiều nghệ nhân được phong tặng danh hiệu cấp quốc gia. Doanh thu từ làng nghề đạt hàng trăm tỷ đồng mỗi năm, tạo việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động với thu nhập phổ biến từ 7 đến 10 triệu đồng mỗi tháng. Nhiều sản phẩm cũng đã được xuất khẩu ra thị trường quốc tế.
Những tháng cuối năm là giai đoạn bận rộn nhất của làng nghề. Từ tháng 10 Âm lịch đến sát Tết Nguyên đán, lượng đơn hàng tăng gấp nhiều lần so với ngày thường. Ngoài các sản phẩm truyền thống, khoảng vài năm trở lại đây, nhiều cơ sở đã phát triển dòng tượng truyền thần nhằm đáp ứng nhu cầu lưu giữ hình ảnh người thân của các gia đình.
So với hình ảnh thông thường, tượng chân dung bằng đồng có độ bền cao và giá trị thẩm mỹ lâu dài, vì vậy ngày càng được nhiều khách hàng lựa chọn. Công đoạn làm mẫu được xem là khó nhất, đòi hỏi nghệ nhân phải chỉnh sửa nhiều lần để đạt được sự đồng thuận của khách hàng trước khi tiến hành đúc khuôn.
Cùng với đó, các cơ sở đúc đồng tại Ý Yên cũng mở rộng sang sản xuất linh vật bằng đồng phục vụ nhu cầu biếu tặng, kỷ niệm. Trước thềm năm mới, nhiều mẫu linh vật theo con giáp được đưa ra thị trường, đồng thời sản phẩm làng nghề được quảng bá mạnh mẽ thông qua các nền tảng mạng xã hội.
Theo chính quyền địa phương, nghề đúc đồng tiếp tục là ngành kinh tế mũi nhọn của xã Ý Yên. Song song với việc phát triển sản xuất, địa phương đang triển khai quy hoạch các cụm công nghiệp, vận động các cơ sở di dời vào khu sản xuất tập trung nhằm giảm thiểu tác động môi trường và nâng cao hiệu quả phát triển bền vững cho làng nghề truyền thống hơn 900 năm tuổi này.
