 |
| TS. Nguyễn Hữu Vạn (ở giữa) và đoàn công tác thăm quan HTX hoa sen Vân Đài (Hưng Yên) - Ảnh: Viện Nghiên cứu Rau quả |
Sen trong đời sống văn hóa và sinh vật cảnh Việt Nam
Từ bao đời nay, hoa sen đã hiện diện sâu đậm trong đời sống văn hóa Việt Nam. Hình ảnh bông sen thanh khiết đi vào kiến trúc, điêu khắc, hội họa, thơ ca, tín ngưỡng và nhiều không gian văn hóa truyền thống. Từ trong bùn đất, sen vươn lên mặt nước, tỏa hương, khoe sắc, trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp thanh cao, ý chí vươn lên và sức sống bền bỉ của con người Việt Nam.
Trong lĩnh vực sinh vật cảnh, sen cũng sở hữu những giá trị đặc biệt. Không chỉ có vẻ đẹp phong phú về màu sắc, hình dáng, số lượng cánh và hương thơm, sen còn có khả năng thích nghi với nhiều không gian, từ ao, hồ, đầm, ruộng trũng đến sân vườn, công viên, khu du lịch, khu di tích và các không gian văn hóa, tâm linh.
 |
| Từ bao đời nay, hoa sen đã hiện diện sâu đậm trong đời sống văn hóa Việt Nam - Ảnh: https://tapchivietnamhuongsac.vn/ |
Những năm gần đây, nhiều giống sen bản địa quý, sen cảnh và các giống sen mới đang được nhà khoa học, nghệ nhân, nhà vườn và người yêu sinh vật cảnh sưu tầm, bảo tồn, nhân giống. Từ những ao sen truyền thống, cây sen từng bước bước vào không gian đô thị, khu nghỉ dưỡng, công trình cảnh quan và các bộ sưu tập sinh vật cảnh.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn sen dưới góc độ một loài hoa để thưởng ngoạn, tiềm năng của cây trồng này mới chỉ được khai thác một phần. Hầu như toàn bộ cây sen đều có khả năng tạo ra giá trị. Hoa có thể dùng để trang trí, ướp trà, tạo hương liệu; hạt, củ, ngó, lá và tâm sen trở thành nguyên liệu cho thực phẩm, đồ uống và nhiều sản phẩm khác. Gương sen, cánh sen, cuống và lá sen cũng mở ra khả năng sáng tạo các sản phẩm thủ công, quà tặng và vật liệu thân thiện với môi trường.
 |
| Trong lĩnh vực sinh vật cảnh, sen sở hữu những giá trị đặc biệt - Ảnh: https://tapchivietnamhuongsac.vn/ |
Đặc biệt, vùng sen còn tạo nên cảnh quan sinh thái đặc trưng. Khi mùa hoa đến, những cánh đồng sen không chỉ cung cấp sản phẩm mà còn trở thành điểm đến du lịch, nơi du khách tham quan, chụp ảnh, thưởng thức ẩm thực, tìm hiểu văn hóa và trải nghiệm đời sống sản xuất của người dân.
Thực tế tại xã Hồng Minh, tỉnh Hưng Yên cho thấy hướng đi này đang từng bước hình thành. Hợp tác xã Hoa sen Vân Đài đã chuyển đổi diện tích lúa trũng, kém hiệu quả sang trồng sen, hoa và cây cảnh với quy mô 5-6 ha; đồng thời thử nghiệm nhiều giống phục vụ lấy hoa, hạt, ngó, củ và sen cảnh. Địa phương đã có sản phẩm Hạt sen khô và Trà ướp sen Vân Đài đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh. Vùng sen cũng bước đầu trở thành điểm đến trải nghiệm, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.
 |
| PGS.TS. Đặng Văn Đông (ở giữa) cùng đoàn công tác của Hội SVC Việt Nam thăm vùng sản xuất của Hợp tác xã Hoa sen Vân Đài - Ảnh: Viện Nghiên cứu Rau quả |
PGS.TS. Đặng Văn Đông - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả, Học viện Nông nghiệp Việt Nam nhấn mạnh cách tiếp cận sen không chỉ từ giá trị cảnh quan, mà phải nhìn nhận tổng thể các giá trị về thực phẩm, dược liệu, môi trường, văn hóa và du lịch.
“Hầu hết các bộ phận của cây sen đều có thể được khai thác để tạo ra sản phẩm hàng hóa, qua đó hình thành một ngành hàng nông nghiệp đa giá trị. Đây chính là nền tảng để cây sen chuyển từ một sản phẩm nông nghiệp đơn thuần thành một hệ sinh thái kinh tế gắn với văn hóa và sinh vật cảnh” - PGS.TS. Đặng Văn Đông nhấn mạnh thêm.
Không chạy theo diện tích, cần đi từ giống, sản phẩm đến thị trường
Tiềm năng lớn nhưng con đường phát triển ngành hàng sen không thể chỉ bắt đầu bằng việc mở rộng diện tích. Tại nhiều địa phương, sản xuất sen vẫn còn nhỏ lẻ, thiếu liên kết. Việc lựa chọn giống chưa phải lúc nào cũng gắn với mục đích sử dụng và nhu cầu thị trường. Trong khi đó, sen lấy hoa, lấy hạt, lấy củ, lấy ngó hay phục vụ cảnh quan lại đòi hỏi những đặc tính giống và quy trình kỹ thuật khác nhau.
 |
| Ông Lê Đức Thịnh - Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (thứ 4 từ trái sang) cùng các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề” tổ chức ngày 21/8 tại Hưng Yên - Ảnh: Đức Thiện |
Nếu mở rộng diện tích khi chưa xác định rõ sản phẩm, đầu ra và khả năng chế biến, người trồng rất dễ rơi vào tình trạng sản xuất theo phong trào. Khi sản lượng tăng nhưng thị trường chưa hấp thụ, cơ sở bảo quản và chế biến chưa đáp ứng, giá trị sản phẩm sẽ bị hạn chế.
Tại Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề” tổ chức ngày 21/8 tại xã Hồng Minh, tỉnh Hưng Yên, các chuyên gia và cơ quan quản lý cũng thống nhất rằng dư địa phát triển cây sen còn rất lớn, song tăng diện tích không nên là mục tiêu trước tiên. Bài toán cần giải quyết trước là xác định vùng nào phù hợp, trồng giống gì, phục vụ sản phẩm nào và thị trường có khả năng hấp thụ đến đâu.
Theo PGS.TS. Đặng Văn Đông - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, phát triển sen phải gắn với lựa chọn giống, quy trình kỹ thuật, xây dựng vùng nguyên liệu, chế biến, làng nghề và du lịch nông nghiệp. Không thể tách riêng từng khâu mà cần hình thành chuỗi giá trị có sự tham gia của nhiều chủ thể.
 |
| PGS.TS. Đặng Văn Đông - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả, Học viện Nông nghiệp Việt Nam - Ảnh: Đức Thiện |
Cùng với giống và kỹ thuật, bảo tồn nguồn gen cũng cần được coi là nhiệm vụ lâu dài. Việt Nam còn nhiều giống sen bản địa có những đặc điểm quý về màu sắc, hương thơm, chất lượng hạt, củ hoặc khả năng thích nghi. Việc điều tra, đánh giá, lưu giữ và khai thác hợp lý nguồn gen không chỉ phục vụ sản xuất hiện tại mà còn tạo nền tảng cho công tác chọn tạo giống trong tương lai.
Khâu chế biến, xây dựng thương hiệu và thị trường cũng cần được đặt vào vị trí trung tâm. Những sản phẩm từ sen cần được nâng cấp về chất lượng, mẫu mã, bao bì, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và khả năng tiếp cận thị trường.
Đối với du lịch, thay vì chỉ khai thác mùa hoa để tham quan và chụp ảnh, các địa phương có thể phát triển hệ thống trải nghiệm đa dạng hơn: Tìm hiểu nghề trồng sen, chế biến sản phẩm, thưởng thức ẩm thực, tham quan làng nghề, trải nghiệm văn hóa và mua sản phẩm đặc trưng. Khi đó, một vùng sen có thể đồng thời tạo ra hoa, nông sản, nguyên liệu chế biến, sản phẩm OCOP, cảnh quan, dịch vụ du lịch và những giá trị văn hóa đặc trưng.
Hội Sinh vật cảnh Việt Nam - Cầu nối để hình thành hệ sinh thái sen Việt
Phát triển ngành hàng sen không phải công việc của riêng một ngành hay một chủ thể. Nhà nước cần kiến tạo chính sách và hạ tầng; nhà khoa học cung cấp giống, quy trình và công nghệ; doanh nghiệp dẫn dắt thị trường và đầu tư chế biến; hợp tác xã tổ chức sản xuất; nghệ nhân, nhà vườn và người dân trực tiếp bảo tồn, chăm sóc và sáng tạo giá trị.
 |
| TS. Nguyễn Hữu Vạn (thứ 3 từ trái sang) và các đại biểu thăm các sản phẩm từ sen - Ảnh: Đức Thiện |
Trong hệ sinh thái ấy, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp có vai trò kết nối rất quan trọng. Với mạng lưới hội viên rộng khắp, gắn bó với nghệ nhân, nhà vườn và người sản xuất, Hội Sinh vật cảnh Việt Nam có điều kiện để tham gia tuyên truyền, vận động, tập hợp lực lượng và kết nối các chủ thể trong chuỗi giá trị sen.
TS. Nguyễn Hữu Vạn - Nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Tổng Kiểm toán Nhà nước, Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Việt Nam, nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy, phương thức hoạt động và làm rõ hơn vai trò của Hội trong phát triển kinh tế sinh vật cảnh gắn với nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
 |
| TS. Nguyễn Hữu Vạn - Nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Tổng Kiểm toán Nhà nước, Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Việt Nam - Ảnh: Đức Thiện |
Từ cách tiếp cận đó, cây sen hoàn toàn có thể trở thành một lĩnh vực để Hội phát huy rõ hơn vai trò của mình. Trước hết là công tác tuyên truyền. Cần chuyển mạnh nhận thức từ việc chỉ coi sen là hoa thưởng ngoạn, sang nhìn nhận sen như một cây trồng đa giá trị, có khả năng đóng góp vào kinh tế nông nghiệp, sinh vật cảnh, làng nghề, văn hóa, du lịch và môi trường.
Thông qua hệ thống truyền thông, hội nghị, hội thảo, triển lãm, lễ hội và hoạt động tại cơ sở, Hội có thể phổ biến chính sách, giới thiệu mô hình hiệu quả, tuyên truyền kỹ thuật, vận động hội viên bảo tồn giống sen quý và sử dụng nguồn giống có nguồn gốc rõ ràng.
Quan trọng hơn, Hội có thể trở thành cầu nối hai chiều. Một mặt, đưa chủ trương, chính sách và tiến bộ khoa học công nghệ đến gần người dân, nghệ nhân, nhà vườn; mặt khác, tập hợp những khó khăn, kiến nghị từ cơ sở để phản ánh đến cơ quan quản lý và các đơn vị nghiên cứu.
 |
| Phát triển ngành hàng sen không phải công việc của riêng một ngành hay một chủ thể - Ảnh: Viện Nghiên cứu Rau quả |
Vai trò này càng có ý nghĩa khi Hội phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học tổ chức tập huấn, xây dựng mô hình trình diễn và chuyển giao kỹ thuật. Những nghệ nhân, nhà vườn có kinh nghiệm, những mô hình sản xuất hiệu quả có thể trở thành điểm trình diễn để lan tỏa tri thức và cách làm mới.
Bên cạnh đó, Hội có thể tham gia kết nối người trồng với hợp tác xã, doanh nghiệp và thị trường thông qua triển lãm, hội chợ, festival sinh vật cảnh. Các sự kiện về sen không chỉ dừng ở việc tôn vinh vẻ đẹp của hoa, mà cần trở thành không gian giới thiệu giống, sản phẩm chế biến, dịch vụ cảnh quan, du lịch và các sản phẩm OCOP.
Việc xây dựng thương hiệu, đăng ký nhãn hiệu, ứng dụng mã QR, thương mại điện tử và từng bước minh bạch thông tin về nguồn gốc giống cũng là những hướng mà hệ thống Hội có thể vận động hội viên triển khai.
 |
| PGS.TS. Đặng Văn Đông - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả, Học viện Nông nghiệp Việt Nam (ở giữa) và các đại biểu thăm các sản phẩm từ sen Đồng Tháp - Ảnh: Đức Thiện |
Đặc biệt, sen còn mở ra một không gian rộng lớn cho sự giao thoa giữa sinh vật cảnh và văn hóa. Mỗi vùng sen có thể kể một câu chuyện riêng về đất đai, con người, lịch sử, ẩm thực và phong tục. Nghệ nhân, nhà nghiên cứu văn hóa, nhà vườn và người dân có thể cùng tạo nên những vườn sen mẫu, không gian trưng bày, tuyến trải nghiệm và sản phẩm quà tặng mang dấu ấn địa phương.
Cùng với đó là từng bước hình thành cơ sở dữ liệu về giống sen, vùng trồng, sản phẩm, làng nghề, nghệ nhân và địa chỉ cung ứng uy tín. Những cuộc thi, triển lãm và không gian tôn vinh sen cần được kết hợp với giới thiệu công nghệ, quảng bá sản phẩm và kết nối tiêu thụ.
Ở cấp địa phương, các tổ chức Hội cần chủ động phát hiện những hội viên tâm huyết, những mô hình hiệu quả và những giống sen quý. Đây sẽ là lực lượng nòng cốt để tiếp nhận khoa học công nghệ, bảo tồn tri thức bản địa và lan tỏa cách làm mới.
Phát triển sen Việt vì vậy không nên được đo bằng số hecta tăng thêm, mà bằng khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn trên cùng một vùng đất: Giá trị của giống, hoa, nông sản, sản phẩm chế biến, cảnh quan, du lịch, làng nghề và văn hóa.
 |
| Tại Hội thảo quốc gia "Hoa sen gắn với phát triển làng nghề" diễn ra ngày 21/8, nhiều Biên bản ghi nhớ hợp tác về hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật và công nghệ trong sản xuất hoa sen được ký kết, nhằm tăng cường kết nối, từng bước đưa các tiến bộ kỹ thuật về giống và quy trình canh tác hiện đại vào thực tiễn - Ảnh: Đức Thiện |
Nhà nước kiến tạo chính sách; khoa học cung cấp giống và công nghệ; doanh nghiệp mở rộng thị trường; hợp tác xã tổ chức sản xuất; nghệ nhân và người dân gìn giữ, sáng tạo sản phẩm. Hội Sinh vật cảnh Việt Nam làm nhiệm vụ tuyên truyền, vận động, tập hợp lực lượng và kết nối các chủ thể.
Khi chính sách đến được với hội viên, khoa học đến được với đồng ruộng, tiếng nói của người sản xuất được phản ánh tới cơ quan quản lý và sản phẩm sen tìm được doanh nghiệp, thị trường, một hệ sinh thái sen Việt sẽ từng bước hình thành.
Sen Việt khi ấy không chỉ là những mùa hoa đẹp trên mặt nước. Đó sẽ là câu chuyện về bảo tồn nguồn gen, gìn giữ văn hóa, phát triển làng nghề, tạo sinh kế, xây dựng cảnh quan và làm giàu cho nông thôn.
Với truyền thống, uy tín và mạng lưới hội viên rộng khắp, Hội Sinh vật cảnh Việt Nam có thể trở thành một trong những lực lượng tích cực thúc đẩy hành trình ấy, góp phần đưa cây sen từ biểu tượng văn hóa trở thành ngành hàng sinh thái, văn hóa và kinh tế đa giá trị của Việt Nam.
