Không chỉ là người đầu tiên dệt thành công lụa từ tơ sen tại Việt Nam, bà còn gây tiếng vang với sáng kiến “huấn luyện” tằm tự dệt chăn tơ – một ý tưởng độc đáo góp phần mở ra hướng đi mới cho ngành tơ lụa Việt.
Sinh năm 1954 tại thôn Hạ, Phùng Xá, xã Hồng Sơn, Hà Nội, bà Phan Thị Thuận lớn lên trong gia đình có bốn đời gắn bó với nghề dệt lụa. Ngay từ thuở lên sáu, bà đã quen với công việc hái dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt vải.
 |
| Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận nổi tiếng với biệt tài "huấn luyện" tằm thành thợ dệt lụa. |
Những năm 1970, Phùng Xá được xem là “thủ phủ dâu tằm” của miền Bắc với những cánh đồng dâu xanh mướt trải dài ven sông Đáy. Thế nhưng đến giữa thập niên 1980, khi sợi công nghiệp dần thay thế tơ tằm truyền thống, nghề dệt ở địa phương rơi vào giai đoạn khó khăn. Nhiều hộ dân bỏ nghề, diện tích trồng dâu bị thu hẹp, làng nghề đứng trước nguy cơ mai một.
Trong khi nhiều người tìm hướng mưu sinh khác, bà Thuận vẫn kiên trì bám nghề. Tình yêu với con tằm, sợi tơ và khung cửi đã thôi thúc bà không ngừng tìm tòi những phương pháp mới nhằm nâng cao giá trị sản phẩm và tạo sức sống cho nghề truyền thống.
Sau nhiều năm nghiên cứu, năm 2010 bà Thuận nảy ra ý tưởng táo bạo: biến con tằm thành “người thợ dệt”.
Theo bà, trong tự nhiên, tằm sẽ tạo kén khi có điểm tựa thích hợp. Nếu không có nơi bám, chúng sẽ nhả tơ vào không gian. Từ đặc tính này, bà thử nghiệm đặt tằm trên các mặt phẳng để chúng tự nhả tơ và đan kết thành những lớp tơ liên tục.
 |
| Sau nhiều năm nghiên cứu tập quán và thói quen của loài tằm, bà Thuận đã thử nghiệm đặt tằm trên các mặt phẳng để chúng tự nhả tơ và đan kết những lớp tơ liên tục tạo thành tấm kén phẳng. |
Kết quả vượt ngoài mong đợi. Chỉ sau 4-5 ngày, những tấm kén phẳng được hình thành. Khi qua xử lý, các lớp tơ này trở thành vật liệu mềm mại, bền chắc và đồng đều hơn nhiều phương pháp thủ công truyền thống.
Năm 2012, sản phẩm chăn tơ do tằm tự dệt chính thức ra mắt thị trường, trở thành sáng tạo chưa từng có trong lịch sử nghề tơ lụa Việt Nam. Công trình này giúp bà giành giải Nhất Cuộc thi Sáng tạo kỹ thuật nhà nông toàn quốc năm 2015. Đến năm 2022, sản phẩm “Chăn bông tơ tằm tự dệt” được công nhận OCOP 5 sao cấp Quốc gia.
 |
| Năm 2012, sản phẩm chăn tơ do tằm tự dệt chính thức ra mắt thị trường, trở thành sáng tạo chưa từng có trong lịch sử nghề tơ lụa Việt Nam. |
Từ thành công đó, nhiều dòng sản phẩm như khăn, áo, gối, khẩu trang tơ tằm tiếp tục được phát triển và xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, Đức, Anh và Saudi Arabia.
Nếu sáng kiến về chăn tơ giúp bà Thuận khẳng định năng lực đổi mới, thì lụa tơ sen lại là dấu mốc đưa tên tuổi nữ nghệ nhân vượt ra ngoài phạm vi làng nghề.
 |
| Các sản phẩm từ lụa tơ sen của bà Thuận đã vươn ra thế giới. |
Năm 2017, từ gợi ý của lãnh đạo địa phương, bà bắt tay vào nghiên cứu khai thác tơ từ cuống sen – phần vốn bị bỏ đi sau thu hoạch. Đây là hướng đi hoàn toàn mới ở Việt Nam thời điểm đó.
Không ít người cho rằng ý tưởng quá mạo hiểm bởi việc lấy tơ từ cuống sen đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, năng suất thấp và chi phí cao. Tuy nhiên, với quyết tâm tạo ra sản phẩm mang bản sắc Việt, bà vẫn kiên trì theo đuổi.
Để có nguyên liệu nghiên cứu, bà vay mượn vốn, thuê đất trồng sen và tiến hành hàng loạt thử nghiệm. Cuống sen sau khi thu hoạch phải được làm sạch nhiều lần rồi cắt thành từng đoạn ngắn. Công đoạn khó nhất là rút tơ bởi sợi tơ sen rất mảnh, dễ đứt và đòi hỏi sự khéo léo tuyệt đối.
Một người thợ lành nghề mỗi ngày chỉ có thể lấy tơ từ khoảng 200 cuống sen. Các sợi tơ sau đó được nối thủ công thành sợi dài liên tục, trải qua nhiều công đoạn xử lý trước khi đưa lên khung dệt.
Theo bà Thuận, để hoàn thành một chiếc khăn dài 1,7m, rộng 25cm cần tới khoảng 4.800 cuống sen và hơn một tháng lao động tỉ mỉ.
Cuối năm 2017, sản phẩm lụa tơ sen đầu tiên của Việt Nam chính thức ra đời. Từ những cuống sen tưởng chừng vô giá trị, bà đã tạo nên những tấm lụa mềm mại, thanh khiết, mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc.
 |
| Những tác phầm từ lụa tơ sen của bà Thuận được các thị trường khó tính trên thế giới đón nhận. |
Nhanh chóng, lụa tơ sen Việt Nam nhận được sự quan tâm của khách hàng trong và ngoài nước, xuất hiện tại nhiều thị trường như Mỹ, Pháp, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác.
Hiện nay, Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức do bà Phan Thị Thuận làm Giám đốc đang quản lý vùng nguyên liệu khoảng 10ha sen chất lượng cao và tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động địa phương.
Điều đáng quý ở nữ nghệ nhân là tinh thần sẻ chia. Dù nắm giữ kỹ thuật độc đáo, bà luôn sẵn sàng truyền nghề cho những người có mong muốn theo đuổi lĩnh vực này. Bà kỳ vọng việc mở rộng nghề rút tơ sen sẽ giúp tăng thu nhập cho người dân và tạo thêm nguồn nguyên liệu cho ngành lụa Việt.
Không chỉ đào tạo thợ lành nghề, mỗi dịp hè bà còn tổ chức các lớp học miễn phí cho học sinh trong nước và quốc tế. Tại xưởng dệt ở Phùng Xá, tiếng thoi đưa vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày, cùng những bài học về nghề truyền thống được truyền lại cho thế hệ trẻ.
 |
| Cơ sở sản xuất của Nghệ nhân Phan Thị Thuận là điểm đến thường xuyên của khách du lịch trong nước và quốc tế ghé thăm mỗi khi đến làng Phùng Xá. |
Song song với hoạt động sản xuất, bà Thuận còn phát triển mô hình du lịch trải nghiệm làng nghề. Du khách có thể tham quan đầm sen, tìm hiểu quy trình rút tơ, dệt lụa và trực tiếp tham gia các công đoạn chế tác sản phẩm. Mỗi năm, cơ sở của bà đón hàng nghìn lượt khách trong và ngoài nước.
Ở tuổi ngoài 70, Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận vẫn miệt mài bên khung cửi với khát vọng giữ lửa cho nghề truyền thống. Từ những sợi tơ mong manh, bà không chỉ dệt nên những sản phẩm độc đáo mà còn dệt nên tương lai cho một làng nghề, góp phần đưa tinh hoa lụa Việt vươn xa trên bản đồ thế giới.
