Từ kinh nghiệm đồng ruộng đến quyết định dựa trên dữ liệu
Với những vườn sầu riêng rộng hàng chục, thậm chí hàng trăm hecta, việc kiểm tra từng khu vực để đánh giá tình trạng sinh trưởng, nhu cầu nước tưới hay nguy cơ sâu bệnh từng là công việc tốn nhiều thời gian. Nhật ký sản xuất cũng chủ yếu được ghi chép thủ công, khiến việc tổng hợp và theo dõi thông tin gặp không ít khó khăn.
 |
| Béc tưới sầu riêng giải pháp tưới tự động hiệu quả. |
Sự phát triển của công nghệ số đang từng bước thay đổi phương thức quản lý này. Camera giám sát, cảm biến môi trường, thiết bị bay không người lái (drone), bản đồ số và dữ liệu vệ tinh giúp người sản xuất theo dõi tình trạng vườn cây trên diện tích lớn. Thông qua điện thoại hoặc máy tính, nhà nông có thể cập nhật thông tin thời tiết, độ ẩm, điều kiện canh tác để chủ động điều chỉnh quy trình chăm sóc.
Tại khu vực phía Nam, nơi có thế mạnh về lúa gạo, cây ăn trái, thủy sản, cà phê, hồ tiêu, cao su và sầu riêng, chuyển đổi số ngày càng trở thành yêu cầu cấp thiết. Biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn, nguy cơ thiếu nước cùng những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu đòi hỏi ngành nông nghiệp không chỉ tăng sản lượng mà còn phải nâng cao chất lượng, tối ưu chi phí và bảo đảm tính ổn định của sản phẩm.
Ông Đặng Duy Hiển, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng các tỉnh phía Nam cần khai thác hiệu quả dữ liệu để phục vụ sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, nhất là trong bối cảnh thời tiết biến động và nguồn nước ngày càng khó dự báo.
Theo ông Hiển, dữ liệu là công cụ quan trọng để tổ chức lại sản xuất, bảo đảm năng suất và chất lượng phù hợp với điều kiện tự nhiên của từng vùng.
Nếu trước đây nông dân chủ yếu dựa vào kinh nghiệm “trông trời, trông đất, trông mây”, thì nay họ có thêm nguồn thông tin về đất, nước, thời tiết, giống cây trồng, quá trình chăm sóc, sản lượng và nhu cầu thị trường. Khi được thu thập, chuẩn hóa và kết nối, những dữ liệu này giúp người sản xuất xác định khu vực cần tưới, thời điểm chăm sóc phù hợp, thời gian thu hoạch và phương án tiêu thụ nông sản.
Theo định hướng chuyển đổi số ngành nông nghiệp và môi trường giai đoạn 2026-2030, dữ liệu được xác định là tài nguyên chiến lược; hạ tầng số hướng tới khả năng kết nối, chia sẻ và sử dụng chung. Trí tuệ nhân tạo được kỳ vọng hỗ trợ dự báo thời tiết, năng suất và kết nối thương mại nông sản.
Tuy nhiên, một trong những thách thức hiện nay là dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn hóa và chưa dễ dàng kết nối giữa các hệ thống. Vì vậy, việc xây dựng cơ sở dữ liệu bảo đảm các tiêu chí “đúng, đủ, sạch, sống” được xem là nền tảng để minh bạch hóa toàn bộ quá trình sản xuất, từ gieo trồng, chăm sóc đến thu hoạch, vận chuyển, tiêu thụ và xuất khẩu.
Truy xuất nguồn gốc: Giá trị thực tế của dữ liệu
Dữ liệu chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành thông tin hữu ích cho sản xuất và kinh doanh. Một cảm biến có ý nghĩa khi giúp người trồng xác định thời điểm tưới phù hợp; một mã QR chỉ tạo được niềm tin khi thông tin truy xuất phía sau đầy đủ và đáng tin cậy.
Ông Lê Bá Linh, Phó Tổng Giám đốc Thường trực Công ty cổ phần Thương mại và Dịch vụ Agrichain, lấy ví dụ về một trang trại sầu riêng rộng 100ha. Thay vì chỉ kiểm tra một vài hecta đại diện, việc kết hợp AI, Internet vạn vật (IoT), camera, drone và bản đồ số có thể hỗ trợ giám sát toàn bộ khu vực sản xuất.
Khi dữ liệu được ghi nhận xuyên suốt quá trình canh tác, mã QR trên sản phẩm không còn chỉ cung cấp những thông tin giới thiệu cơ bản mà có thể giúp người mua truy ngược lịch sử sản xuất. Đồng thời, người trồng từng bước chuyển từ nhật ký giấy sang nhật ký điện tử, kết hợp dữ liệu do thiết bị tự động ghi nhận.
 |
| "Gắn tuổi cho cây" và mã QR code nhằm giới thiệu về lịch sử và nguồn gốc của cây. |
Theo ông Linh, dữ liệu chính là dấu vết của quá trình sản xuất, đặc biệt quan trọng đối với nông sản xuất khẩu. Những yêu cầu về vùng trồng, quy trình canh tác, an toàn thực phẩm và nguồn gốc hàng hóa ngày càng chặt chẽ, khiến khả năng lưu trữ và cung cấp thông tin minh bạch trở thành lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp và nhà vườn.
Để xây dựng hệ thống truy xuất hiệu quả, việc đầu tư thiết bị và phần mềm mới chỉ là bước khởi đầu. Yếu tố quyết định nằm ở chất lượng dữ liệu, khả năng kết nối giữa các khâu và năng lực sử dụng công nghệ của con người.
Ông Nguyễn Trung Đông, Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn, cho rằng ngành nông nghiệp và môi trường đang chuyển mạnh sang phương thức quản trị, ra quyết định dựa trên dữ liệu. Bên cạnh hạ tầng số và hạ tầng dữ liệu, việc đào tạo nhân lực có khả năng thu thập, khai thác và sử dụng thông tin là yêu cầu quan trọng.
Công nghệ có thể được đầu tư trong thời gian ngắn, quy trình sản xuất có thể từng bước số hóa, nhưng để dữ liệu thực sự hỗ trợ ra quyết định, người sử dụng cần được đào tạo bài bản và có khả năng vận dụng vào thực tế.
Đưa dữ liệu đến gần hơn với người nông dân
Khoảng cách giữa công nghệ và khả năng ứng dụng tại đồng ruộng vẫn là bài toán cần giải quyết. Chuyển đổi số chỉ mang lại hiệu quả khi nông dân hiểu cách sử dụng và nhận thấy lợi ích trực tiếp trong hoạt động sản xuất hằng ngày.
Ông Dương Kim Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông TP.HCM, cho biết công nghệ số đang được ứng dụng vào nhiều công việc cụ thể như điều khiển hệ thống tưới, theo dõi thời tiết, giám sát sinh vật gây hại, dịch bệnh và tình trạng sinh trưởng của cây trồng. Nhờ đó, người sản xuất có thể giảm công lao động, tiết kiệm thời gian, chi phí và nâng cao hiệu quả canh tác.
Tại trại thực nghiệm của Trung tâm, hệ thống tưới tự động cùng các ứng dụng công nghệ được sử dụng để theo dõi nhiệt độ, độ ẩm trong nhà màng và nhà kính. Khi các thông số thay đổi, người vận hành có thể điều chỉnh quạt, hệ thống phun nước nhằm duy trì môi trường phù hợp cho cây trồng.
Song song với việc triển khai các mô hình thực tế, Trung tâm đang số hóa học liệu, tài liệu tập huấn và sổ tay kỹ thuật; tổ chức các lớp đào tạo về chuyển đổi số, AI và ứng dụng công nghệ cao. Cách tiếp cận này hướng tới giúp nông dân tiếp cận công nghệ từ chính nhu cầu sản xuất, thay vì chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu kiến thức lý thuyết.
Không chỉ phục vụ từng trang trại, dữ liệu còn có giá trị lớn hơn khi được kết nối giữa nông dân, hợp tác xã (HTX), doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Một hệ thống dữ liệu hữu ích cần trả lời được những câu hỏi thiết thực: địa phương đang sản xuất những loại nông sản nào, sản lượng dự kiến bao nhiêu, thị trường cần gì và mùa vụ nên được tổ chức ra sao.
Từ thực tiễn địa phương, ông Thái Thanh Tân, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP Cần Thơ, cho biết dữ liệu dùng chung về giống cây trồng, khí tượng thủy văn và các thông tin liên quan có thể hỗ trợ trực tiếp công tác quản lý, chỉ đạo sản xuất.
Ở chiều ngược lại, địa phương cũng là nơi tạo ra nguồn dữ liệu quan trọng. Khi thông tin từ cơ sở được chuẩn hóa và kết nối với hệ thống chung, cơ quan quản lý có thêm căn cứ để điều hành, trong khi doanh nghiệp và HTX có thể chủ động hơn trong việc xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh và tiêu thụ nông sản.
Đích đến của chuyển đổi số nông nghiệp vì thế không nằm ở số lượng thiết bị được lắp đặt hay lượng dữ liệu được thu thập, mà ở khả năng giải quyết những vấn đề cụ thể của người sản xuất: trồng cây gì, xuống giống khi nào, sử dụng bao nhiêu nước, kiểm soát sâu bệnh ở đâu, sản xuất với quy mô nào và bán sản phẩm cho ai.
Theo ông Đặng Duy Hiển, dữ liệu cần được chuẩn hóa, kết nối và sử dụng chung; đồng thời phát triển hạ tầng số, ứng dụng AI, thúc đẩy truy xuất nguồn gốc và nâng cao kỹ năng số cho người lao động.
Từ kinh nghiệm canh tác truyền thống đến phương thức sản xuất dựa trên dữ liệu, nông dân không phải từ bỏ những kiến thức đã tích lũy qua nhiều năm. Ngược lại, công nghệ cung cấp thêm căn cứ để họ hiểu rõ hơn tình trạng ruộng vườn, nhận diện rủi ro và đưa ra quyết định chính xác hơn.
Khi dữ liệu thực sự trở thành công cụ phục vụ sản xuất, quản lý và thị trường, chuyển đổi số mới có thể đi sâu vào từng trang trại, HTX và thửa ruộng, góp phần nâng cao giá trị nông sản và năng lực cạnh tranh của ngành nông nghiệp Việt Nam.
