Trùng Khánh (Cao Bằng) vốn nổi tiếng với những vườn dẻ trải rộng trên những mảnh ruộng xanh mướt và hạt dẻ thơm ngon được nhiều người biết đến. Giữa cánh đồng, núi rừng và các bản làng yên bình, có một cây dẻ cổ thụ ở xã Chí Viễn đã tồn tại hơn một thế kỷ, được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, không chỉ là niềm tự hào của gia đình sở hữu mà còn là một điểm đến thu hút khách tham quan.
 |
Cây dẻ nằm ở làng Bản Khẩy, một không gian nông thôn đặc trưng với đồng lúa, đường mòn lát đá và những dãy núi hùng vĩ phía xa. Từ xa, tán cây xòe rộng như một chiếc ô thiên nhiên, che mát cả một khoảng sân và trở thành điểm nhấn rõ rệt giữa phong cảnh làng quê. Người dân địa phương kể rằng gia đình ông Nông Văn Phúc đã chăm sóc, bảo tồn cây dẻ này suốt nhiều đời.
Cây dẻ có chiều cao khoảng 15 m, tán rộng tới 14 m, thân cây chu vi đo được gần 3,13 m, kích thước khiến hai người lớn ôm không hết. Dáng cây khoẻ khoắn, vỏ sần sùi theo thời gian, rất phù hợp để đặt bên cạnh những câu chuyện đời thường của người dân bản địa. Hàng năm, cây cho sản lượng ổn định, khoảng 3.500–4.000 hạt, góp phần không nhỏ vào nguồn thu cho gia đình chủ vườn và cộng đồng.
 |
Một điểm đặc biệt khiến cây dẻ này khác biệt so với nhiều cây khác trong vùng là thời vụ ra hoa và chín của nó. Cây thường ra hoa vào tháng 3 âm lịch và chín sớm hơn các cây dẻ xung quanh khoảng 10–15 ngày, vì vậy người dân ở đây có thể thu hoạch sớm hơn một đợt. Điều này có ý nghĩa lớn khi thị trường có nhu cầu cao vào những thời điểm đầu mùa. Quả dẻ từ cây Di sản có kích thước tương đối đồng đều, vỏ nâu sẫm, hạt to, vị thơm nức và giữ được mùi vị đặc trưng của núi rừng Trùng Khánh, nên rất được ưa chuộng bởi khách mua và du khách.
Việc cây dẻ cổ thụ được công nhận là Cây Di sản Việt Nam vào năm 2016 không chỉ khẳng định giá trị sinh học và lịch sử của cây, mà còn nâng tầm vị thế của sản vật địa phương. Đây là cây ăn quả đầu tiên ở tỉnh Cao Bằng được vinh danh theo tiêu chí này, mở ra cơ hội cho việc bảo tồn nguồn gen, khai thác du lịch nông nghiệp và thúc đẩy nhận thức cộng đồng về bảo vệ hệ sinh thái xanh.
Không gian xung quanh cây dẻ cũng là một lợi thế cho du lịch: ruộng đồng bậc thang, những ngọn núi trùng điệp và các bản nhỏ với kiến trúc truyền thống tạo thành khung cảnh rất “ăn ảnh”. Do vậy, địa điểm này ngày càng thu hút nhiều đoàn khách, nhóm bạn trẻ và du khách ngoại tỉnh ghé thăm, đặc biệt là sau khi tham quan các thắng cảnh lân cận như thác Bản Giốc hay động Ngườm Ngao. Nhiều du khách chọn dừng chân để chụp ảnh, cốp ảnh kỷ niệm hoặc mua hạt dẻ đem về làm quà.
 |
Việc công nhận cây dẻ cổ thụ đã thúc đẩy ý thức bảo tồn trong cộng đồng: người dân địa phương ngày càng chú trọng chăm sóc cây, giữ gìn cảnh quan, đồng thời tìm hướng phát triển nhân giống từ nguồn gen bản địa để nhân rộng và tạo việc làm, thu nhập bền vững. Với đặc tính ra quả sớm, năng suất ổn định và chất lượng hạt tốt, cây dẻ ở Chí Viễn là nguồn gen giá trị cho việc lai tạo giống và phát triển thương hiệu đặc sản Trùng Khánh.
Từ góc độ phát triển du lịch, cây dẻ cổ thụ đã, đang và sẽ là một điểm nhấn giúp trải nghiệm vùng cao thêm phong phú: du khách không chỉ đến để ngắm cảnh, mà còn hiểu thêm về lịch sử canh tác, tập quán nông nghiệp, và cách một cộng đồng nhỏ gìn giữ di sản sinh học của mình. Với những giá trị ấy, cây dẻ ở Bản Khẩy không chỉ là một cây ăn quả già cỗi mà còn là một mốc văn hoá — kết nối quá khứ với hiện tại và hướng tới tương lai bền vững cho Trùng Khánh.
