Ở tuổi 75, nghệ nhân A Pơr, thôn Đăk Lôi, xã Ngọk Réo, tỉnh Quảng Ngãi vẫn miệt mài với nghề đan lát truyền thống. Từ những chiếc gùi, rổ, nia quen thuộc, ông sáng tạo thêm các mô hình nhà rông thu nhỏ, vừa tìm đầu ra cho sản phẩm, vừa góp phần gìn giữ nghề truyền thống của người Tơ Đrá.
Giỏi nghề từ thuở thiếu niên
Trong căn nhà nhỏ ở thôn Đăk Lôi, nghệ nhân A Pơr vẫn ngày ngày ngồi bên những nan tre, cần mẫn tạo nên các sản phẩm đan lát mang đậm dấu ấn văn hóa của người Tơ Đrá, một nhóm địa phương thuộc dân tộc Xơ Đăng.
 |
| Nghệ nhân A Pơr miệt mài gìn giữ nghề đan lát truyền thống qua năm tháng. Ảnh: Ngọc Chí |
Theo nghệ nhân A Pơr, đan lát từng là kỹ năng mà hầu như người đàn ông Tơ Đrá nào cũng phải biết. Trong đời sống truyền thống, đàn ông đảm nhiệm việc săn bắt, làm nương rẫy và đan lát; phụ nữ dệt vải, chăm lo việc nhà. Những cậu bé trong làng vì thế thường theo cha học nghề từ nhỏ.
A Pơr cũng học nghề từ năm 9 tuổi. Ban đầu, ông được cha truyền dạy cả nghề rèn và đan lát. Đến năm 15 tuổi, ông đã thành thạo cả hai nghề, nhưng rồi đan lát trở thành công việc ông gắn bó lâu dài.
“Hồi đó, ngày nào cũng đan gùi, rổ, nia. Làm ra sản phẩm bà con trong làng lấy hết để dùng. Có người trả tiền, có khi đổi bằng con gà, lúa gạo”, nghệ nhân A Pơr nhớ lại.
Những sản phẩm đan lát ngày ấy không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn gắn chặt với đời sống của cộng đồng. Chiếc gùi theo người dân lên nương, chiếc nia, chiếc rổ hiện diện trong mỗi gia đình và trở thành một phần quen thuộc của đời sống vùng cao.
Làm nhà rông thu nhỏ để giữ nghề
Theo thời gian, cuộc sống thay đổi khiến nghề đan lát truyền thống dần thu hẹp. Người dân không còn sử dụng gùi nhiều như trước khi nông sản có thể được vận chuyển bằng các phương tiện hiện đại và thay thế bằng nhiều loại bao bì khác.
“Nghề đan lát bây giờ không còn nhiều người làm. Sản phẩm làm ra cũng ít người mua. Trong thôn hiện nay chỉ còn vài người còn gắn bó với nghề, đa phần đều đã lớn tuổi”, nghệ nhân A Pơr chia sẻ.
Không muốn nghề truyền thống mà mình gắn bó cả đời bị mai một, ông bắt đầu tìm cách làm ra những sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu hiện nay.
 |
Những chiếc gùi và mô hình nhà rông thu nhỏ được nghệ nhân A Pơr đan tinh xảo, thu hút khách mua làm quà lưu niệm. Ảnh: Ngọc Chí |
Trong một lần xem truyền hình, thấy những mô hình sản phẩm truyền thống được làm để bán cho khách du lịch, A Pơr nảy ra ý tưởng làm những chiếc gùi nhỏ để trang trí, làm quà lưu niệm. Sau đó, ông tiếp tục thử sức với những mô hình nhà rông thu nhỏ.
Những mô hình này được ông thực hiện gần như theo nguyên bản của nhà rông truyền thống. Một sản phẩm cao khoảng 60 cm, ngang 40 cm, rộng hơn 20 cm nhưng có khi mất cả tháng mới hoàn thành.
Công đoạn khó nhất là tạo hoa văn trên mái và vách nhà rông. Từng chi tiết phải được đan tỉ mỉ, vừa bảo đảm độ chắc chắn, vừa giữ được kết cấu và hoa văn đặc trưng của nhà rông người Tơ Đrá.
“Làm nhỏ nhưng không đơn giản. Phải làm sao giữ được kết cấu, hoa văn truyền thống như nhà rông thật. Nhất là phần mái và phần vách, làm rất lâu và kỳ công”, ông nói.
Mỗi mô hình nhà rông được nghệ nhân A Pơr bán với giá khoảng 3,5 triệu đồng. Những mẫu lớn hơn có giá khoảng 5 triệu đồng, trong khi những chiếc gùi nhỏ được bán với giá khoảng 250.000 đồng.
Với người nghệ nhân đã dành phần lớn cuộc đời cho nghề đan lát, những sản phẩm ấy không đơn thuần là nguồn thu nhập lúc tuổi già. Đó còn là cách để ông đưa nghề truyền thống thích nghi với đời sống mới, để những giá trị văn hóa của cộng đồng Tơ Đrá tiếp tục được biết đến và có cơ hội truyền lại cho thế hệ sau.
“Có thêm thu nhập lúc tuổi già, nhưng quan trọng hơn là tôi vẫn giữ được nghề truyền thống để truyền lại cho thế hệ trẻ”, nghệ nhân A Pơr chia sẻ.
