Sinh năm 1958 tại làng gốm Bát Tràng, Hà Nội, Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn (NNƯT Tô Thanh Sơn) lớn lên trong môi trường mà đất, nước và lửa đã trở thành một phần đời sống. Từ những năm tháng tuổi thơ, tiếng bàn xoay, mùi đất sét, những mẻ gốm ra lò và ánh lửa trong lò nung đã sớm trở nên quen thuộc. Hơn 50 năm sau, những trải nghiệm ấy vẫn tiếp tục hiện diện trong từng tác phẩm và trong cách ông nhìn về nghề, về làng quê.
|
Với ông, đến với nghề gốm trước hết là một cái duyên của người con làng nghề. “Tôi có cái may mắn là được sinh ra và lớn lên là trai làng nghề. Ngay từ thời ấu thơ, tôi đã theo bố mẹ, phụ giúp công việc gia đình. Thế rồi qua thời gian đi học, rồi thực hiện nghĩa vụ quân sự, tôi lại trở về quê hương, tiếp tục gắn bó và phát huy nghề gốm truyền thống của làng nghề”, ông chia sẻ.
Nghề gốm vì thế không chỉ là công việc mà trở thành một phần ký ức và đời sống của người nghệ nhân. Sau nhiều thập niên gắn bó với đất và lửa, ông càng cảm nhận rõ hơn những giá trị văn hóa được kết tinh trong mỗi sản phẩm, trong mỗi nếp nhà, con ngõ và trong chính cộng đồng người làm nghề Bát Tràng.
Từ giữ nghề đến phục dựng men cổ
Bát Tràng là một trong những làng nghề gốm nổi tiếng của Việt Nam, có lịch sử lâu đời và hệ thống sản phẩm phong phú. Theo truyền thuyết, xưa ở Bát Tràng có 72 gò đất sét trắng. Một số thợ Bồ Bát, nay thuộc Ninh Bình, thời Lý đã di cư cùng họ Nguyễn Ninh Tràng đến đây lập lò gốm, hình thành Bạch Thổ Phường, nghĩa là phường đất trắng.
 |
 |
| Không gian tư gia của Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn tại làng nghề gốm Bát Tràng |
Đến thế kỷ XV, Bát Tràng đã được ghi nhận trong sử liệu là một làng nghề gốm nổi tiếng, từng được triều đình lựa chọn cung cấp đồ cống phẩm cho nhà Minh. Trải qua nhiều thế kỷ, nghề gốm không ngừng biến đổi, thích ứng với điều kiện nguyên liệu, kỹ thuật và nhu cầu của thị trường.
Nguồn đất sét và cao lanh ban đầu được khai thác tại chỗ. Khi nguồn nguyên liệu dần cạn kiệt, người dân phải tìm đất từ nhiều địa phương khác như Sơn Tây, Phúc Yên, Đông Triều, Hải Dương. Trong đó, đất Trúc Thôn được người làm nghề ưa dùng.
Sự bền bỉ của nghề qua thời gian tạo nên một kho tàng kỹ thuật và mỹ thuật phong phú. Gốm Bát Tràng hiện có nhiều nhóm sản phẩm, từ đồ gia dụng, đồ thờ cúng đến đồ trang trí, phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu. Cùng với sự phát triển của thị trường, người làm nghề cũng không ngừng đổi mới công cụ, máy móc và công nghệ sản xuất.
 |
| Không trưng bày sản phẩm trong khuôn viên tư gia của Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn tại làng nghề gốm Bát Tràng |
Trong dòng chảy đó, NNƯT Tô Thanh Sơn lựa chọn cho mình một hướng đi vừa kế thừa vừa sáng tạo. Ông dành nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm nhằm phục dựng những dòng men cổ từng nổi tiếng nhưng đã thất truyền hoặc mai một theo thời gian.
Phục dựng men cổ không đơn thuần là tái tạo một màu men hay một kỹ thuật. Đằng sau mỗi thử nghiệm là quá trình tìm hiểu nguyên liệu, tỷ lệ phối men, nhiệt độ, thời gian nung và sự tương tác giữa men với lửa. Đó là công việc đòi hỏi kinh nghiệm, sự kiên trì và cả khả năng cảm nhận tinh tế của người nghệ nhân.
Từ nền tảng ấy, ông tiếp tục tìm tòi những hướng sáng tạo riêng, đặc biệt với gốm men hỏa biến.
Khi lửa tạo nên bản sắc
Men hỏa biến trở thành một trong những dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp của NNƯT Tô Thanh Sơn. Nếu đất tạo nên hình hài thì lửa lại là yếu tố quyết định sắc thái cuối cùng của tác phẩm. Trong quá trình nung, sự biến đổi của men tạo nên những hiệu ứng màu sắc và đường nét khó lặp lại hoàn toàn.
Chính yếu tố ấy khiến hỏa biến trở thành một lĩnh vực đòi hỏi sự am hiểu sâu về chất liệu, kinh nghiệm và khả năng kiểm soát kỹ thuật. Nhưng với người nghệ nhân, kỹ thuật chỉ là một phần. Điều quan trọng hơn là từ những biến đổi của lửa, người làm gốm phải tạo ra được một tác phẩm có ngôn ngữ thẩm mỹ riêng.
Với NNƯT Tô Thanh Sơn, quá trình phục dựng men cổ và sáng tạo men hỏa biến không tách rời nhau. Một bên giúp ông trở về với những giá trị của quá khứ; một bên mở ra không gian sáng tạo mới. Sự kết hợp ấy tạo nên dấu ấn riêng trong hành trình làm nghề của ông.
Đó cũng là cách một nghệ nhân có thể tiếp nối truyền thống mà không bị giới hạn bởi truyền thống. Những giá trị cũ được nghiên cứu, chắt lọc và đưa vào những tác phẩm mới, phù hợp với cảm quan nghệ thuật đương đại.
Những tác phẩm mang dấu ấn lịch sử và văn hóa
Trong suốt quá trình làm nghề, NNƯT Tô Thanh Sơn không chỉ tạo ra các sản phẩm phục vụ đời sống mà còn sáng tác nhiều tác phẩm mang dấu ấn văn hóa, lịch sử.
| ||
| Năm 2010, tác phẩm Chóe men trà “Dâng Hiến” do ông sáng tạo được lựa chọn để dâng tặng Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Tác phẩm là sự kết hợp giữa tạo hình, kỹ thuật xử lý men và ý tưởng văn hóa, thể hiện tinh thần tri ân và niềm tự hào dân tộc.
|
Đối với một nghệ nhân, việc một tác phẩm được lựa chọn trong một sự kiện có ý nghĩa lớn như Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội không chỉ là sự ghi nhận về kỹ thuật. Đó còn là sự hiện diện của gốm Bát Tràng trong những không gian văn hóa đặc biệt của đất nước.
Năm 2018, một tác phẩm của ông được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập là đồ gốm độc bản. Giá trị của tác phẩm được ghi nhận ở tính độc bản, cấu trúc hình khối phức tạp, kỹ thuật xử lý men và chủ đề thể hiện đậm đà bản sắc dân tộc.
Những dấu mốc ấy góp phần cho thấy một hướng đi của người nghệ nhân Bát Tràng: lấy nghề truyền thống làm nền tảng, nhưng không ngừng tìm kiếm khả năng biểu đạt mới cho gốm.
“Chữ – Tranh – Sành – Thảo” trong một không gian Bát Tràng
Nếu những tác phẩm gốm kể câu chuyện nghề nghiệp thì tư gia của NNƯT Tô Thanh Sơn lại kể một câu chuyện rộng hơn về văn hóa và đời sống.
 |
Trên nền đất cũ của gia đình, ông sửa sang lại tư gia vào năm 2005. Qua thời gian, nơi đây trở thành một không gian giao lưu, thưởng lãm và gặp gỡ. Ông cho biết gần như ngày nào cũng có khách đến thăm, trong đó có những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật và nhiều đại biểu đến từ các bộ, ngành, tỉnh, thành.
Không gian ấy được ông sắp đặt theo bốn tiêu chí: Chữ – Tranh – Sành – Thảo.
“Chữ” được ông đặt ở vị trí đầu tiên tại gia tiên, từ đường của gia đình. Đó là những bài thơ, câu đối và lời răn dạy của người xưa. Với ông, chữ không chỉ để trang trí mà còn chứa đựng đạo lý, ký ức và những giá trị cần được truyền lại cho thế hệ sau.
 |
Tiếp đến là “Tranh”, gồm tranh gốm và tranh của các họa sĩ. Những tác phẩm hội họa góp phần tạo nên chiều sâu nghệ thuật cho không gian, đồng thời kết nối giữa nghề gốm với các loại hình nghệ thuật khác.
“Sành” chính là gốm – lĩnh vực mà ông đã dành phần lớn cuộc đời để theo đuổi. Những sản phẩm, tác phẩm gốm được lựa chọn, bài trí trong tư gia không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa đựng câu chuyện về nghề, về làng và về văn hóa Bát Tràng.
Và cuối cùng là “Thảo” – cây.
Đối với NNTô Thanh Sơn, cây cảnh không phải phần trang trí phụ họa cho gốm mà là một thành tố quan trọng trong tổng thể không gian. Ông lựa chọn, bài trí và chăm sóc từng cây bằng sự am hiểu và tình cảm của một người chơi cây.
 |
“Thảo ở đây tức là cây”, ông chia sẻ. “Tôi nghĩ rằng một khuôn viên mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống Việt Nam thì cũng không thể nào thiếu cây xanh.”
Những cây trong tư gia không quá nhiều, nhưng mỗi cây đều được lựa chọn kỹ. Với người nghệ nhân, vẻ đẹp của cây nằm ở dáng thế, tuổi đời, sự hài hòa với không gian và đặc biệt là dấu ấn của người chăm sóc.
Khi gốm gặp cây
Có một sự tương đồng thú vị giữa nghề gốm và thú chơi cây của ông. Cả hai đều đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và một con mắt thẩm mỹ.
Gốm cần đất, nước và lửa. Cây cần đất, nước, ánh sáng và bàn tay chăm sóc. Một tác phẩm gốm đẹp cần quá trình tạo hình, xử lý men và nung lửa. Một cây đẹp cũng cần thời gian để phát triển, uốn sửa và định hình.
 |
| Những tác phẩm cây cảnh trong không gian tư gia của Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn tại làng nghề gốm Bát Tràng |
Nhưng trên hết, cả gốm và cây đều là cách con người đối thoại với tự nhiên.
Trong không gian tư gia của NNƯT Tô Thanh Sơn, gốm và cây vì thế không đứng tách biệt. Gốm tạo nên điểm nhấn, cây mang đến màu xanh và sức sống; chữ lưu giữ đạo lý, tranh mở rộng không gian nghệ thuật. Bốn yếu tố “Chữ – Tranh – Sành – Thảo” cùng tạo nên một thế giới thu nhỏ, nơi nghề nghiệp, thú chơi và đời sống văn hóa hòa quyện
 |
.
Đây cũng là điểm khiến chân dung NNƯT Tô Thanh Sơn trở nên khác biệt. Ông không chỉ là người làm gốm mà còn là người sống trong một không gian do chính mình lựa chọn và kiến tạo, nơi mỗi vật thể đều có một câu chuyện.
“Ở đó có gốm, có cây, có văn hóa và quan trọng hơn cả là có tình người”
Những cảm nhận ấy cũng được TS. Bùi Hữu Dược, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ, chia sẻ khi nói về mối duyên với Bát Tràng và Nghệ nhân Ưu tú Tô Thanh Sơn.
Theo TS. Bùi Hữu Dược, tình yêu với Bát Tràng ban đầu xuất phát từ sự yêu quý gốm cổ, nhưng sâu xa hơn là tình yêu dành cho con người và quê hương nơi những sản phẩm ấy được tạo ra.
 |
| TS. Bùi Hữu Dược, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ cùng NNƯT Tô Thanh Sơn đàm đạo trong không gian xưa tại tư gia của nghệ nhân |
Ông cho rằng Bát Tràng không chỉ cổ về nghề mà còn cổ về văn hóa, truyền thống và những nét đẹp trong cách ứng xử của con người. Chính tình yêu ấy đã đưa ông đến với những con người mà ông quý trọng, trong đó có nghệ nhân Trần Độ và nghệ nhân Tô Thanh Sơn.
TS. Bùi Hữu Dược vẫn thường đến nhà NNƯT Tô Thanh Sơn để xem gốm, trò chuyện về gốm và ngắm những tác phẩm cây cảnh. Theo ông, nhà nghệ nhân không có quá nhiều cây nhưng mỗi cây đều có vẻ đẹp riêng, thể hiện sự tinh túy, mắt nhìn và kỹ thuật chăm sóc.
“Ở đó có gốm, có cây, có văn hóa và quan trọng hơn cả là có tình người” – nhận xét ấy có lẽ cũng là cách cô đọng nhất để nói về không gian mà NNƯT Tô Thanh Sơn đã tạo dựng.
Giữ nghề để giữ hồn quê
Nghề gốm Bát Tràng là kết tinh sự sáng tạo của nhiều thế hệ. Người nghệ nhân không chỉ tiếp nhận kỹ thuật từ cha ông mà còn phải tìm tòi, khám phá và sáng tạo những họa tiết, kỹ thuật, mẫu mã mới để thích ứng với thị trường.
 |
| Những tác phẩm được ví von là “thu nhỏ cả vũ trụ’ của nghệ nhân ưu tú Tô Thanh Sơn |
Trong cùng một làng nghề, mỗi nghệ nhân lại tạo nên những sản phẩm có sắc thái riêng. Chính sự khác biệt ấy làm nên sức sống của Bát Tràng.
Nghề gốm làng Bát Tràng hiện vẫn được cộng đồng thực hành và tiếp tục phát triển. Các hộ gia đình là những đơn vị sản xuất độc lập; công nghệ và kỹ thuật mới được ứng dụng để nâng cao chất lượng, năng suất, rút ngắn thời gian sản xuất, giảm nhân công và hướng tới những yêu cầu ngày càng cao về môi trường.
Với những giá trị tiêu biểu, nghề gốm làng Bát Tràng đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4610/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019.
Trong dòng chảy ấy, những nghệ nhân như NNƯT Tô Thanh Sơn có vai trò đặc biệt. Họ là những người trực tiếp thực hành nghề, lưu giữ kỹ thuật, sáng tạo sản phẩm và truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, điều đáng quý ở ông không chỉ nằm ở những tác phẩm được ghi nhận mà còn ở cách ông nhìn nghề. Với ông, làm gốm là giữ lại ký ức của quê hương; phục dựng men cổ là tìm về những giá trị của cha ông; sáng tạo men hỏa biến là tiếp tục mở đường cho nghề; còn chơi cây là một cách giữ cho không gian sống luôn có sự hiện diện của thiên nhiên.
 |
| NNƯT Tô Thanh Sơn có vai trò đặc biệt, là những người trực tiếp thực hành nghề, lưu giữ kỹ thuật, sáng tạo sản phẩm và truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau. |
Bởi vậy, câu chuyện về NNƯT Tô Thanh Sơn không chỉ là câu chuyện của một nghệ nhân với những thành tựu trong nghề gốm. Đó còn là câu chuyện về một người con Bát Tràng dành phần lớn cuộc đời để sống cùng những giá trị mà mình yêu quý.
Đất tạo hình, lửa tạo sắc, cây tạo nên sức sống. Qua bàn tay và tâm hồn người nghệ nhân, ba yếu tố ấy cùng hiện diện trong một không gian văn hóa mang dấu ấn riêng.
Và có lẽ, ở Bát Tràng hôm nay, câu chuyện về đất và lửa vẫn đang được viết tiếp qua từng mẻ nung, từng sắc men và từng tác phẩm. Với NNƯT Tô Thanh Sơn, câu chuyện ấy còn có thêm màu xanh của cây, chiều sâu của văn hóa và hơi ấm của tình người – để một làng nghề cổ không chỉ được nhớ bằng lịch sử, mà còn được cảm nhận bằng những giá trị đang sống hôm nay.
