Chỉ trong nửa đầu tháng 8/2026, các thành viên WTO đã đưa ra 23 thông báo mới liên quan đến an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật (SPS), gồm 6 dự thảo lấy ý kiến và 17 quy định đã có hiệu lực. Từ cây giống xuất sang Nhật Bản, trái cây vào EU đến hồ tiêu sang Hoa Kỳ và hạt điều vào Hàn Quốc, nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam đang đứng trước những yêu cầu mới.
 |
| Xuất khẩu tiêu đen quý I/2026 tăng mạnh, đạt 43,8 nghìn tấn |
Những thay đổi này cho thấy tiêu chuẩn thị trường ngày càng được siết chặt, đồng thời đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải theo dõi quy định ngay từ khâu sản xuất, thay vì chỉ kiểm tra khi hàng chuẩn bị xuất khẩu.
Nhật Bản siết kiểm soát cây giống từ Việt Nam
Theo thông báo G/SPS/N/JPN/1426, Nhật Bản áp dụng biện pháp khẩn cấp nhằm ngăn chặn nguy cơ xâm nhập của tuyến trùng nốt sưng rễ Meloidogyne enterolobii. Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia và vùng lãnh thổ có nguy cơ được đề cập trong quy định.
Đối tượng chịu kiểm soát là các bộ phận dưới mặt đất của cây sống dùng để trồng thuộc 9 chi và 19 loài thực vật. Ngoại lệ được áp dụng với cây sống được nuôi cấy vô trùng, đóng kín trong ống nghiệm hoặc bình cấy và không nhiễm dịch hại kiểm dịch.
Theo yêu cầu mới, cơ quan bảo vệ thực vật của nước xuất khẩu phải xác nhận cây được sản xuất tại cơ sở hoặc khu vực không phát hiện Meloidogyne enterolobii. Trường hợp từng xuất hiện dịch hại, khu vực sản xuất phải được xác nhận đã loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.
Việc kiểm soát không chỉ diễn ra ở khâu trước khi xuất hàng. Trong quá trình sinh trưởng, cây phải được kiểm tra tại nơi sản xuất. Giá thể và phần dưới mặt đất của cây cũng phải được xét nghiệm bằng phương pháp phù hợp để xác nhận không nhiễm tuyến trùng.
Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật hoặc bản sao có chứng thực phải đi kèm khai báo bổ sung đáp ứng yêu cầu của Nhật Bản.
Đáng chú ý, biện pháp này đã được áp dụng từ ngày 29/7/2026. Do đó, doanh nghiệp và hợp tác xã sản xuất cây giống cần rà soát ngay các lô hàng đang chuẩn bị xuất sang thị trường Nhật Bản.
Thay vì chỉ kiểm tra giấy tờ trước khi xuất hàng, doanh nghiệp cần quản lý hồ sơ vùng sản xuất, lịch sử dịch hại, kết quả kiểm tra cây, giá thể và bộ phận rễ ngay từ đầu vụ.
EU hạ ngưỡng dư lượng đối với nhiều loại nông sản
Một thay đổi khác có thể tác động trực tiếp đến ngành rau quả Việt Nam đến từ EU. Khối này điều chỉnh mức dư lượng tối đa (MRL) đối với ba hoạt chất benomyl, carbendazim và thiophanate methyl.
Đối với phần lớn sản phẩm, mức dư lượng được đưa xuống 0,01 mg/kg, gần với giới hạn định lượng.
Nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam đang xuất khẩu hoặc hướng tới thị trường EU nằm trong diện điều chỉnh. Carbendazim được hạ mức dư lượng đối với bưởi chùm, cam, xoài và đu đủ. Trong khi đó, thiophanate methyl được điều chỉnh đối với bưởi chùm, cam, quýt, xoài, đu đủ và đậu bắp.
Quy định mới dự kiến áp dụng từ ngày 29/1/2027. Khoảng thời gian từ nay đến lúc quy định có hiệu lực cần được doanh nghiệp xem là giai đoạn chuyển đổi sản xuất, thay vì chờ đến khi quy định chính thức áp dụng mới kiểm tra.
Các doanh nghiệp xuất khẩu rau quả cần rà soát ngay vùng nguyên liệu, danh mục thuốc bảo vệ thực vật đang sử dụng, thời điểm phun thuốc, thời gian cách ly và kế hoạch kiểm nghiệm dư lượng.
Khi MRL được đưa xuống mức 0,01 mg/kg, việc chỉ kiểm nghiệm một vài lô hàng đạt chuẩn là chưa đủ. Kiểm soát phải được thực hiện xuyên suốt quá trình sản xuất để hạn chế nguy cơ dư lượng vượt ngưỡng khi hàng xuất khẩu.
Hoa Kỳ mở thêm cơ hội cho hồ tiêu
Không phải mọi thay đổi về SPS đều khiến thị trường khó tiếp cận hơn. Ngày 4/8/2026, Hoa Kỳ ban hành mức dư lượng tối đa đối với permethrin trên tiêu đen ở mức 0,1 ppm.
Mức này được thiết lập theo đề nghị của Hiệp hội Thương mại Gia vị Hoa Kỳ và hướng tới hài hòa với MRL của EU nhằm tạo thuận lợi cho thương mại.
Đối với ngành hồ tiêu Việt Nam, việc một mức dư lượng cụ thể được xác lập giúp doanh nghiệp có thêm căn cứ để xây dựng quy trình kiểm soát vùng nguyên liệu và chương trình kiểm nghiệm trước xuất khẩu.
Tuy nhiên, cơ hội chỉ thực sự phát huy nếu doanh nghiệp kiểm soát được dư lượng permethrin trong giới hạn 0,1 ppm. Đây vì thế nên trở thành một trong những chỉ tiêu được theo dõi tại vùng trồng và trong quá trình kiểm nghiệm trước khi hàng rời Việt Nam.
Hàn Quốc siết quản lý chất gây dị ứng và quảng cáo AI
Hàn Quốc cũng đưa ra một số thay đổi đáng chú ý đối với ngành thực phẩm. Theo dự thảo G/SPS/N/KOR/851, nước này đề xuất bổ sung mè, hạt tía tô, hạnh nhân và hạt điều vào danh mục các chất gây dị ứng bắt buộc phải ghi nhãn trên thực phẩm.
Quy định dự kiến áp dụng từ ngày 1/1/2028. Doanh nghiệp vẫn còn thời gian chuẩn bị và có thể tham gia góp ý trước ngày 11/10/2026.
Yêu cầu này không chỉ tác động tới các doanh nghiệp xuất khẩu hạt điều nguyên liệu mà còn liên quan đến những cơ sở sản xuất bánh kẹo, đồ ăn nhẹ, thực phẩm chế biến và các sản phẩm có sử dụng hạt điều làm thành phần.
Doanh nghiệp cần sớm rà soát công thức sản phẩm, quy trình quản lý chất gây dị ứng và thiết kế bao bì nếu muốn duy trì hoạt động xuất khẩu sang Hàn Quốc.
Đáng chú ý, Hàn Quốc cũng dự kiến tăng cường quản lý quảng cáo thực phẩm sử dụng nội dung được tạo bằng trí tuệ nhân tạo. Những hình ảnh, âm thanh hoặc video giả có thể bị xử lý nếu khiến người tiêu dùng hiểu nhầm rằng bác sĩ, dược sĩ, giáo sư hoặc chuyên gia đang bảo chứng hay giới thiệu sản phẩm.
Trong bối cảnh doanh nghiệp ngày càng sử dụng AI để sản xuất video quảng cáo, nhân vật ảo và nội dung trên mạng xã hội, đây là vấn đề cần được đặc biệt lưu ý.
Theo tài liệu SPS, phần quy định xử phạt mới liên quan đến quảng cáo sử dụng nội dung do AI tạo ra dự kiến có hiệu lực từ ngày 27/11/2026.
Hoa Kỳ đề xuất thay đổi chương trình GRAS
Một thay đổi khác có khả năng tác động rộng đến ngành thực phẩm chế biến là đề xuất mới của Hoa Kỳ đối với chương trình GRAS – cơ chế áp dụng cho các chất được công nhận chung là an toàn.
FDA đang đề xuất chuyển chương trình thông báo đối với các chất GRAS từ cơ chế tự nguyện sang bắt buộc đối với những chất sử dụng trong thực phẩm cho người và thức ăn chăn nuôi.
Phạm vi dự kiến không chỉ bao gồm các chất được đưa trực tiếp vào thực phẩm mà còn có thể liên quan đến những chất tiếp xúc gián tiếp với thực phẩm, trong đó có bao bì và vật liệu tiếp xúc thực phẩm.
Theo dự thảo, FDA sẽ tiến hành đánh giá sơ bộ hồ sơ trong vòng 45 ngày. Sau khi hồ sơ được thụ lý, quá trình đánh giá chính thức dự kiến kéo dài 180 ngày và có thể gia hạn thêm 90 ngày, tối đa hai lần.
Hồ sơ phải được nộp điện tử. Với tài liệu bằng tiếng nước ngoài, doanh nghiệp phải cung cấp bản dịch tiếng Anh. Thời hạn góp ý đối với dự thảo là ngày 9/12/2026.
Đối với doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu thực phẩm chế biến sang Hoa Kỳ, thay đổi này cho thấy việc chuẩn bị hồ sơ cần được thực hiện rộng hơn danh mục thành phần thể hiện trên nhãn. Hồ sơ chứng minh tính an toàn của nguyên liệu, phụ gia, chất hỗ trợ chế biến và vật liệu tiếp xúc thực phẩm có thể ngày càng đóng vai trò quan trọng.
Không thể chờ hàng tới cảng mới kiểm tra SPS
Việc WTO liên tục xuất hiện các thông báo SPS mới cho thấy tiêu chuẩn đối với nông sản và thực phẩm xuất khẩu đang thay đổi với tốc độ nhanh.
Trong số đó có những quy định mở thêm cơ hội, như việc Hoa Kỳ xác lập MRL đối với permethrin trên tiêu đen. Nhưng cũng có những yêu cầu buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh ngay từ vùng nguyên liệu, như quy định kiểm dịch mới của Nhật Bản hay mức MRL mới của EU.
Điểm chung của các thay đổi là trách nhiệm tuân thủ ngày càng được đẩy sâu xuống quá trình sản xuất. Doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào kiểm nghiệm thành phẩm hoặc kiểm tra hồ sơ trước ngày xuất hàng.
Từ cây giống, vùng trồng, thuốc bảo vệ thực vật, nguồn nguyên liệu, phụ gia, bao bì đến nội dung quảng cáo, mỗi mắt xích đều có thể trở thành điều kiện quyết định khả năng tiếp cận thị trường.
Vì vậy, với doanh nghiệp nông sản Việt Nam, theo dõi SPS cần trở thành một phần thường xuyên của hoạt động kinh doanh xuất khẩu. Đừng đợi hàng tới cảng mới đọc SPS; hãy bắt đầu từ vùng nguyên liệu và dây chuyền sản xuất.
