Sinh vật cảnh nói chung và cây cảnh nghệ thuật nói riêng là thú chơi văn hóa tao nhã, lâu đời của cha ông ta. Cho đến nay, dù chưa có một tài liệu chính sử nào khẳng định tuyệt đối cây cảnh nghệ thuật Việt Nam xuất hiện chính xác từ bao giờ, song các dấu tích khảo cổ học đã mở ra những phát hiện vô cùng lý thú.
 |
| Ông Nguyễn Văn Thành (Nguyên Phó Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh tỉnh Thái Nguyên) đang chăm sóc vườn cây cảnh tại tư gia. |
Tại di chỉ Mán Bạc (huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình cũ) có niên đại cách ngày nay từ 2.500 đến 3.500 năm, các nhà khảo cổ đã phát hiện hàng nghìn hiện vật, trong đó có những chậu gốm cổ cao 20 - 25 cm, rộng 20 - 30 cm được đục thủng đáy trước khi nung. Chi tiết này cho thấy ngay từ thời Việt cổ, tổ tiên ta đã biết trồng cây trong chậu. Cùng với dòng chảy lịch sử, thư tịch cổ cũng ghi lại việc người Việt gửi tặng Rùa thần và Chim trĩ trắng cho vua Nghiêu, vua Chu Thành Vương (Trung Quốc). Đến thời Lý - Trần, các vườn hoa, vườn trúc, vườn thượng uyển đã xuất hiện trang trọng chốn kinh kỳ Thăng Long. Cao trào phát triển của nghệ thuật chơi cây gắn liền với thời Lê - Trịnh, khi Chúa Trịnh Sâm từng tổ chức một đám rước linh đình, có cả phường bát âm để rước một cây đa quý từ Gia Lâm về phủ Chúa.
Đặt tên cho cây - Thổi hồn vào tác phẩm
Điều đặc biệt làm nên bản sắc của nghệ thuật Sinh vật cảnh Việt Nam là cha ông ta không chỉ yêu quý, thưởng ngoạn thiên nhiên một cách thuần túy. Quan trọng hơn, mỗi tác phẩm là một thông điệp văn hóa được gửi gắm qua việc đặt tên. Đặt tên cho cây chính là thổi vào cây một tâm hồn, một câu chuyện nhân sinh.
Nhìn vào hệ thống phom dáng cổ, ta bắt gặp những cái tên kết tinh đạo lý dân tộc: Các tác phẩm Phụ tử, Mẫu tử, Tiều phu quân tử… nhấn mạnh tình cảm gia đình, lòng hiếu thảo và đạo đức cốt lõi. Những tác phẩm Phụ tử đồng khoa, Phụ tử kế công khanh, Tam đa, Tứ quý thể hiện khát vọng thanh cao, sức sống bền bỉ của con người. Hay các thế cây Trượng phu, Quân tử, Nhất trụ kình thiên phản ánh khí tiết hiên ngang; còn Huynh đệ kiên cường, Bạt phong hồi đấu, Bất khuất lại tôn vinh ý chí vượt qua khó khăn, nghịch cảnh.
Trong đời sống văn hóa Việt, tên gọi bao giờ cũng chứa đựng sinh mệnh và ước vọng. Đứa trẻ có cái tên để gửi gắm mong ước của cha mẹ; vùng đất có cái tên để ghi dấu lịch sử; dòng sông, ngọn núi, ngôi làng mang theo ký ức vạn đời. Cây cảnh được đặt tên để hiển lộ cái Thần, cái Ý và cái Tình của nghệ nhân. Một cây dám vươn lên từ gốc lũa, đá cằn mang tên “Kiên tâm”. Một cây già nua, phong sương vẫn vươn xanh thành kính được gọi là “Trường thọ”, “Bách niên”. Một bố cục hài hòa, quấn quýt thể hiện ý niệm “Sum vầy”, “Tình nghĩa”. Một dáng cây mềm mại, thanh thoát dẫn lối tâm hồn đến sự “Thanh tâm”, “Tĩnh tại”. Tên gọi càng có chiều sâu văn hóa, người thưởng ngoạn càng có cơ hội bước vào thế giới tinh thần ẩn sau tầng vỏ ốc của người tạo tác.
Bởi vậy:
- Một cây cảnh đẹp mới chỉ là cái đẹp của Hình.
- Một cây cảnh có tên hay là khi cái đẹp của Hình đã gặp cái đẹp của Ý.
-Một cây cảnh có Thần là khi Hình, Ý và Tâm hồn của người chơi đã hòa làm một.
Từ giá trị Chân - Thiện - Mỹ đến nghệ thuật bình cây
Nói theo góc độ văn hóa, cây cảnh nghệ thuật hướng con người tới ba giá trị cốt lõi: Chân - Thiện - Mỹ. Chân là sự chân thật, tôn trọng tự nhiên, tôn trọng lịch sử và giá trị thực của tác phẩm. Thiện là cái tâm kiên nhẫn, nhẹ nhàng. Người biết yêu một thân cây già, nâng niu một mầm non, bảo vệ tán lá sẽ tự khắc hình thành một tâm hồn nhân ái. Mỹ là cái đẹp hài hòa giữa Cây - Chậu - Đá - Không gian - Ánh sáng - Thời gian và Tâm hồn con người.
Chơi cây mà nhìn thấy vẻ đẹp của thiên nhiên thì mới thấy cái đẹp mỹ thuật; chơi cây mà nhìn thấy đạo lý làm người thì mới thực sự chạm tới tầng sâu của giá trị văn hóa. Cây dạy ta biết chờ đợi, biết trân trọng thời gian, biết "cúi xuống trước một mầm non và ngẩng lên trước một thân cây đã trải qua hàng thế kỷ mưa nắng". Như vậy việc đặt tên cho cây cảnh nghệ thuật không những nhắc nhở chúng ta về truyền thống văn hóa mà còn cho thấy tiến trình lịch sử phát triển ngôn ngữ Việt Nam. Từ chỗ lệ thuộc phải dùng chữ Hán để thể hiện trong các văn tự và cổ chức các cuộc thi để chọn người hiền tài ra làm việc nước. Sau nhiều thập kỷ đấu tranh kiên cường cha ông ta đã có chữ Nôm rồi Quốc ngữ. Tên cây cảnh cũng được chuyển từ ngôn ngữ thuần Hán sang Hán - Nôm rồi Hán - Việt. Ngày nay nhiều người đã dùng ngôn ngữ thuần Việt để đặt tên cho tác phẩm của mình.
Tuy nhiên, nếu người tạo tác chỉ dừng lại ở việc đặt tên thì chưa đủ, bởi cái tên mới chỉ là nét gợi mở đầu tiên. Đặt tên là đặt ý, còn Bình cây mới là quá trình làm rõ cái ý, cái nội dung sâu kín của tác phẩm.
Người Việt vốn có truyền thống thưởng thức và bình phẩm nghệ thuật lâu đời: bình thơ, bình tranh, bình trà, bình thư pháp… Cây cảnh nghệ thuật rất cần lời bình để đông đảo công chúng cùng lĩnh hội được giá trị. Bình cây không đơn thuần là mô tả hình thức theo kiểu: cây này dáng đẹp, tay cành hợp lý, bệ rễ vững chắc… Người bình cây phải là người kết nối, nhìn sâu vào tâm tưởng: Cây này muốn nói điều gì? Dáng cây gợi cho ta suy nghĩ gì? Những vết sẹo, vết lõm, u sần trên thân cây là chứng tích của thời gian hay khúc tráng ca của một đời thảo mộc? Một cây cổ thụ khiến ta nghĩ về sự trường tồn; một thân cây tổn thương nhưng vẫn bật mầm xanh gợi về nghị lực sống; một cây có tán rộng che chở cây nhỏ gợi về tình mẫu tử, sự bao dung… Bình cây chính là quá trình chuyển hóa hình hài của cây thành ngôn ngữ của tâm hồn.
 |
Nhận thức được tầm quan trọng này, thời gian qua, Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Việt Nam khi đi cơ sở đã nhấn mạnh: “Cần làm cho mọi người hiểu rõ Sinh vật cảnh nói chung và cây cảnh nghệ thuật nói riêng không chỉ là thú chơi thuần túy mà còn góp phần tích cực vào việc nâng cao đời sống tinh thần và phát triển kinh tế.” Để hiện thực hóa thông điệp đó, Tạp chí Việt Nam hương sắc đã tích cực xây dựng chuyên mục bình tác phẩm với văn phong súc tích, ngắn gọn, dễ hiểu. Đồng thời, đội ngũ phóng viên đã không quản ngại đến tận các nhà vườn, đặt câu hỏi gợi mở nhằm truyền tải trọn vẹn giá trị và thông điệp của tác phẩm đến với người thưởng ngoạn.
Tuy nhiên, một thực tế đáng suy ngẫm hiện nay là xu hướng tạo tác cây cảnh không có tên đang trở nên phổ biến. Nhiều nhà vườn sở hữu từ vài chục đến hàng trăm tác phẩm đạt giá trị nghệ thuật và kinh tế rất cao nhưng tất cả đều "vô danh". Nhiều cuộc triển lãm lớn, các Festival sinh vật cảnh tầm cỡ quốc gia, nhiều tác phẩm được vinh danh giải thưởng cao quý nhưng trên bảng ghim cũng bỏ trống tên tác phẩm. Đây là một khoảng trống văn hóa đáng lưu ý đối với tổ chức Hội các cấp, mà trọng tâm là ý thức của người tạo tác và chơi cây.
Nên chăng, trong thời đại công nghệ số hiện nay, mỗi tác phẩm cây cảnh nghệ thuật khi tham gia triển lãm hoặc lưu hành cần được chuẩn hóa bằng một mã QR. Mã QR đó sẽ tích hợp đầy đủ thông tin về xuất xứ, nghệ nhân tạo tác, tên tác phẩm và đặc biệt là lời bình của tác phẩm. Việc này không chỉ giúp người thưởng ngoạn dễ dàng tiếp cận cái đẹp hình dáng, giá trị kinh tế của cây, mà quan trọng hơn, là tiếp cận và kế thừa nét văn hóa truyền thống nhân văn, cao đẹp của cha ông ta từ nghìn đời nay.
