Chiều 12/8, tại phiên họp Quốc hội, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Lê Ngọc Linh - Giám đốc HTX Bản Thổ, thành viên mạng lưới ALiSEA - đã đưa những vấn đề rất cụ thể từ thực tiễn sản xuất miền núi vào nghị trường. Từ câu chuyện giống cây trồng, phân bón đến thuốc bảo vệ thực vật, điều đại biểu quan tâm không chỉ là giảm bao nhiêu thủ tục, mà là sau khi tiền kiểm được cắt giảm, ai sẽ đứng ra bảo vệ người nông dân trước những rủi ro có thể phát sinh.
 |
| ĐBQH Nguyễn Lê Ngọc Linh (Thanh Hóa) phát biểu tại hội trường chiều 12/8 về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật có liên quan đến thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường. - (Ảnh: Phạm Thắng) |
Là người trực tiếp làm trong lĩnh vực nông lâm nghiệp, phát triển kinh tế tập thể thông qua hợp tác xã và gắn bó với các mô hình phục hồi hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học tại vùng miền núi, Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh cơ bản đồng tình với chủ trương cải cách hành chính, cắt giảm các rào cản tiền kiểm nhằm khơi thông nguồn lực cho doanh nghiệp và người dân.
Tuy nhiên, từ thực tế địa bàn vùng cao, đại biểu đặt ra một câu hỏi đáng lưu ý: khi chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, hệ thống hậu kiểm đã đủ gần, đủ mạnh để bảo vệ những người nông dân dễ bị tổn thương nhất hay chưa?
Một trong những nội dung được Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh đặc biệt lưu ý là đề xuất bãi bỏ một số quy định liên quan đến địa điểm giao dịch hợp pháp, tập huấn chuyên môn và truy xuất nguồn gốc đối với giống cây trồng, phân bón.
Theo đại biểu, với khu vực vùng sâu, vùng xa, biên giới, việc bãi bỏ yêu cầu về địa điểm giao dịch hợp pháp có thể khiến hoạt động bán lẻ dịch chuyển sang hình thức bán hàng lưu động. Những chiếc xe máy chở vật tư có thể đi sâu vào bản làng, tiếp cận trực tiếp người dân tại nương rẫy. Khi giao dịch không gắn với một địa điểm cố định, việc xác định người bán, truy xuất nguồn gốc và quy trách nhiệm khi xảy ra thiệt hại sẽ trở nên khó khăn hơn.
Đây không phải là câu chuyện chỉ nhìn trên phương diện lý thuyết. Một người dân không biết chữ hoặc không thạo công nghệ, khi mua phải giống lép, phân bón giả dẫn đến giảm năng suất, thậm chí mất mùa, sẽ rất khó cung cấp chứng từ, xác định nguồn hàng và truy trách nhiệm đối với một thương lái vãng lai không có địa điểm cố định.
Trong điều kiện đó, rủi ro không chỉ nằm ở giá trị của bao giống hay bao phân bón. Một vụ mùa thất bát có thể đồng nghĩa với mất nguồn thu nhập của cả gia đình, ảnh hưởng đến khả năng tái sản xuất và đời sống của cộng đồng.
Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh cho rằng lập luận quản lý thông qua nghĩa vụ cung cấp chứng từ để truy xuất nguồn gốc và bồi thường thiệt hại mới dừng ở lý thuyết và khó khả thi trong thực tiễn miền núi.
Từ đó, thông điệp được đại biểu nhấn mạnh trở thành điểm tựa cho toàn bộ vấn đề: “Cải cách hành chính là chuyển rủi ro từ tiền kiểm sang hậu kiểm, nhưng cần tránh để rủi ro dồn lên vai người nghèo”.
Cách đặt vấn đề này cho thấy cải cách thủ tục hành chính không nên chỉ được đo bằng số lượng điều kiện kinh doanh được cắt giảm. Quan trọng hơn là phải đánh giá xem sau khi một lớp kiểm soát được giảm xuống, lớp bảo vệ thay thế đã đủ năng lực hay chưa, đặc biệt tại những địa bàn mà người dân có ít khả năng tự bảo vệ mình.
 |
| Bảo vệ sinh kế không thể chỉ được tính bằng việc người dân có thu hoạch được một vụ mùa hay không. Đó còn là câu chuyện về khả năng duy trì đất sản xuất, nguồn nước, nguồn gen và sức khỏe của hệ sinh thái trong nhiều năm sau. |
Từ khoảng trống có thể phát sinh, Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh không chỉ đề nghị duy trì một số cơ chế quản lý mà hướng tới xây dựng một hệ thống bảo vệ người nông dân ngay tại địa bàn.
Một trong những giải pháp đáng chú ý là đầu tư cho con người ở cơ sở. Nếu một số điều kiện chuyên môn đối với người bán lẻ được cắt giảm, Nhà nước cần đồng thời bố trí nguồn lực nâng cao năng lực cho cán bộ khuyến nông cấp xã, cán sự thôn, bản, cộng tác viên nông nghiệp và những người trực tiếp hỗ trợ sản xuất tại địa phương, nhất là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Những người này cần được trang bị kiến thức không chỉ về khuyến nông thông thường, mà còn phải có khả năng nhận biết vật tư nông nghiệp giả, kém chất lượng; hướng dẫn sử dụng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật an toàn; tư vấn phương thức canh tác phù hợp với địa hình đất dốc; tiếp nhận phản ánh, ghi nhận thiệt hại của người dân và phối hợp với cơ quan chức năng trong kiểm tra, hậu kiểm.
Đặc biệt, đội ngũ cán sự nông nghiệp ngay tại thôn, bản có thể trở thành một “lớp bảo vệ tại chỗ” cho nông dân. Đây là những người gần dân, hiểu địa bàn, hiểu tập quán sản xuất và có khả năng tiếp cận trực tiếp từng hộ gia đình khi phát sinh vấn đề.
Từ góc nhìn này, hậu kiểm không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý chuyên ngành. Nó cần được hình thành thành một mạng lưới có sự tham gia của chính quyền cơ sở, khuyến nông cộng đồng, hợp tác xã, doanh nghiệp và người dân.
Nói cách khác, nếu tiền kiểm được giảm xuống thì năng lực hậu kiểm và năng lực của con người ở cơ sở phải được tăng lên tương ứng.
Đây cũng là cách để cải cách hành chính không trở thành sự dịch chuyển đơn thuần của trách nhiệm từ cơ quan quản lý sang người dân.
Một điểm đáng chú ý khác trong phát biểu của Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh là vấn đề được nhìn rộng hơn câu chuyện kiểm soát vật tư nông nghiệp. Với vùng miền núi, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật không đúng cách còn có thể tạo ra những hệ quả lâu dài đối với hệ sinh thái.
 |
| Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh nổi bật như một biểu tượng của sự kiên trì, sáng tạo và khát vọng đại diện cho đồng bào miền núi. Sinh năm 1990, người dân tộc Thổ quê xã Hóa Quỳ, bà là Giám đốc Hợp tác xã Bản Thổ, Ủy viên Ủy ban MTTQ tỉnh, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nông dân tỉnh Thanh Hóa. |
Trên địa hình dốc, việc sử dụng vật tư thiếu hướng dẫn có thể làm gia tăng rửa trôi, xói mòn và suy thoái đất. Các chất tồn dư từ quá trình sản xuất cũng có nguy cơ tác động tới nguồn nước sinh hoạt của cộng đồng.
Vì vậy, bảo vệ sinh kế không thể chỉ được tính bằng việc người dân có thu hoạch được một vụ mùa hay không. Đó còn là câu chuyện về khả năng duy trì đất sản xuất, nguồn nước, nguồn gen và sức khỏe của hệ sinh thái trong nhiều năm sau.
Đại biểu đề nghị doanh nghiệp khi đưa vật tư nông nghiệp vào vùng đồng bào dân tộc thiểu số cần nâng cao trách nhiệm hướng dẫn sử dụng. Thông tin cần được biên dịch phù hợp với địa bàn, sử dụng tiếng dân tộc phổ biến và thiết kế các hướng dẫn trực quan bằng hình ảnh để người dân dễ hiểu, dễ áp dụng.
Đây là yêu cầu có ý nghĩa thực tế bởi một hướng dẫn kỹ thuật dù đầy đủ về mặt chuyên môn nhưng nếu người sử dụng không thể đọc, hiểu hoặc áp dụng thì giá trị bảo vệ của nó sẽ bị hạn chế.
Cùng với đó, đại biểu đề xuất nghiên cứu cơ chế hỗ trợ, bảo hiểm hoặc quỹ dự phòng đặc thù cho vùng khó khăn trong trường hợp người dân bị thiệt hại bởi vật tư giả, kém chất lượng nhưng không thể truy vết được người bán.
Từ những vấn đề đặt ra, Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh đưa ra một nhóm giải pháp nhằm hài hòa giữa yêu cầu cải cách hành chính và bảo đảm an toàn sinh kế cho đồng bào vùng cao.
Trước hết là trách nhiệm liên đới của nhà phân phối và đại lý cấp tỉnh. Theo đề xuất, doanh nghiệp sản xuất hoặc đại lý phân phối cấp 1 có pháp nhân trên địa bàn tỉnh cần có trách nhiệm liên đới về pháp lý đối với thiệt hại mùa màng nếu cơ quan chức năng phát hiện vật tư nông nghiệp giả, kém chất lượng do thương lái di động lấy hàng từ hệ thống phân phối của họ bán ra.
Cơ chế này sẽ tạo động lực để doanh nghiệp chủ động quản lý, kiểm soát chặt chẽ mạng lưới phân phối thay vì chỉ quan tâm đến việc đưa hàng hóa ra thị trường.
Cùng với đó là đề xuất thiết lập “Điểm cung ứng vật tư nông nghiệp ủy thác công ích” tại cấp xã vùng khó khăn. Chính quyền cấp xã có thể phối hợp với các HTX nông nghiệp địa phương xây dựng điểm cung ứng, nhập giống và phân bón trực tiếp từ các đơn vị uy tín, bảo đảm hóa đơn, chứng từ và giảm nguy cơ người dân bị lợi dụng bởi những thương lái thiếu uy tín.
Nếu được tổ chức phù hợp, đây không chỉ là một điểm bán vật tư. Nó có thể trở thành địa chỉ để người dân được hướng dẫn, được tư vấn và có nơi phản ánh khi phát sinh vấn đề.
Một đề xuất khác là nghiên cứu “Quỹ bảo hiểm, quỹ dự phòng vật tư nông nghiệp đặc thù” cho vùng khó khăn. Theo đó, khi người dân ở các xã đặc biệt khó khăn bị mất mùa do sử dụng giống hoặc phân bón giả mà thương lái bỏ trốn, không thể truy vết, quỹ có thể hỗ trợ kịp thời để người dân ổn định cuộc sống; sau đó cơ quan nhà nước thực hiện quyền truy đòi đối tượng gây thiệt hại.
Cách tiếp cận này đặt trách nhiệm bảo vệ sinh kế vào một hệ thống rộng hơn, thay vì để người nông dân tự mình gánh chịu toàn bộ hậu quả của những rủi ro mà họ không đủ khả năng kiểm soát.
Một trong những đề xuất cụ thể khác là quy định trách nhiệm của doanh nghiệp trong biên dịch và trực quan hóa hướng dẫn sử dụng vật tư, kỹ thuật nông nghiệp.
Theo đó, khi đưa phân bón, thuốc bảo vệ thực vật vào vùng đồng bào dân tộc thiểu số, doanh nghiệp cần biên dịch tóm tắt hướng dẫn sử dụng bằng tiếng phổ thông và tiếng dân tộc thiểu số phổ biến tại địa bàn; đồng thời thiết kế tờ rơi, tài liệu hướng dẫn kỹ thuật bón phân trên đất dốc bằng hình ảnh trực quan.
Đại biểu cũng đề nghị nghiên cứu các quy định đối với bao bì giống và phân bón lưu hành tại vùng miền núi, trong đó có tem phủ cào chứa mã QR xác thực nguồn gốc ngoại tuyến để người dân có thể kiểm tra thông tin nhà sản xuất ngay cả khi không có kết nối mạng.
Bên cạnh đó, hình ảnh minh họa về kỹ thuật bón phân trên đất dốc có thể được in trực tiếp trên bao bì, giúp hạn chế xói mòn và ngăn ngừa thoái hóa đất.
Những giải pháp này hướng tới một nguyên tắc đơn giản: thông tin về vật tư nông nghiệp phải đến được với người sử dụng cuối cùng theo cách dễ hiểu và có thể kiểm chứng.
Điểm đáng chú ý trong phát biểu của Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh là những vấn đề tưởng như rất kỹ thuật – địa điểm kinh doanh, truy xuất nguồn gốc, tập huấn người bán hay quản lý vật tư – được nhìn từ vị trí của người trực tiếp sống và làm việc cùng nông dân.
Từ thực tế một HTX ở vùng miền núi, câu chuyện được mở rộng thành một vấn đề lớn hơn đối với quá trình cải cách: Làm thế nào để giảm thủ tục cho doanh nghiệp và người dân nhưng không giảm khả năng tự bảo vệ của những người yếu thế nhất?
Đó cũng là giá trị của tiếng nói từ cơ sở trong quá trình xây dựng chính sách. Một quy định có thể hợp lý trên giấy, nhưng khi đi vào bản làng, nơi điều kiện tiếp cận thông tin, công nghệ và dịch vụ hỗ trợ còn hạn chế, những rủi ro mới có thể xuất hiện.
Vì vậy, cải cách cần tạo thuận lợi cho thị trường nhưng đồng thời phải tạo ra mạng lưới đủ gần người dân để nhận diện rủi ro, hỗ trợ sản xuất và bảo vệ sinh kế.
Với Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, đây không chỉ là câu chuyện của một dự án Luật. Đó còn là câu chuyện về cách chính sách đi đến những bản làng xa xôi – nơi một quyết định liên quan đến giống, phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật có thể tác động trực tiếp đến cả một mùa vụ, một nguồn nước và sinh kế của một gia đình.
Nông nghiệp và môi trường là những lĩnh vực có độ trễ về hậu quả rất lớn. Một sơ suất trong quản lý giống, phân bón hay hóa chất nông nghiệp hôm nay có thể để lại hệ quả đối với tài nguyên và thế hệ mai sau.
Từ HTX Bản Thổ đến nghị trường, tiếng nói ấy mang theo một thông điệp rõ ràng: cải cách phải đi cùng trách nhiệm; giảm tiền kiểm phải đi cùng tăng năng lực hậu kiểm; và hậu kiểm phải bắt đầu từ nơi gần người nông dân nhất.
