Có một thay đổi dễ nhận thấy trong giới bonsai Việt Nam những năm gần đây. Người ta không còn chỉ ngắm cây trong sân vườn, tại triển lãm hay các buổi giao lưu trực tiếp. Ngày càng nhiều tác phẩm bonsai xuất hiện trên Facebook, TikTok, YouTube; những cuộc mua bán diễn ra qua livestream; các kỹ thuật tạo tác được chia sẻ bằng video ngắn thay vì truyền miệng như trước.
Sự phát triển của mạng xã hội đang làm thay đổi cách người Việt tiếp cận, học hỏi, giao lưu và kinh doanh bonsai. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về công cụ truyền thông, mà là một quá trình chuyển dịch sâu sắc của cả cộng đồng sinh vật cảnh.
 |
| Anh Lê Hoàng Tấn (Chợ Lách, tỉnh Bến Tre) livestream bán kiểng bonsai cho các nhà vườn để hưởng hoa hồng. Ảnh: Báo Tuổi trẻ. |
Trong nhiều thập niên, bonsai Việt Nam phát triển chủ yếu dựa trên các mối quan hệ trực tiếp giữa nghệ nhân, nhà vườn và các hội sinh vật cảnh địa phương. Người mới chơi muốn học nghề thường phải đến tận vườn, theo dõi quá trình chăm sóc, cắt tỉa, tạo dáng trong thời gian dài. Những tác phẩm đẹp cũng chủ yếu được biết đến qua triển lãm, hội thi hoặc giới thiệu truyền miệng trong giới chơi cây.
Mô hình này tạo nên một cộng đồng gắn kết nhưng tương đối khép kín. Việc tiếp cận kiến thức, nghệ nhân nổi tiếng hay các tác phẩm giá trị phụ thuộc nhiều vào điều kiện địa lý và các mối quan hệ cá nhân.
Tuy nhiên, sự phổ biến của Facebook, YouTube rồi TikTok đã tạo ra một bước ngoặt lớn. Chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh, người chơi ở bất kỳ địa phương nào cũng có thể tiếp cận hàng nghìn video hướng dẫn tạo tác, chăm sóc và định hình cây cảnh nghệ thuật.
Nếu trước đây việc học bonsai thường diễn ra trong các khu vườn hoặc câu lạc bộ, thì hiện nay không gian đó đã được mở rộng lên môi trường số. Nhiều nhà vườn và nghệ nhân duy trì đồng thời website, Facebook, YouTube, TikTok để giới thiệu tác phẩm và chia sẻ kinh nghiệm. Không khó để bắt gặp các kênh chuyên chia sẻ kỹ thuật ghép đá, uốn tán, thay chậu hay phục hồi cây suy. Nhiều nhà vườn hiện công khai hệ thống mạng xã hội đa nền tảng như một phần hoạt động thường xuyên của mình.
Điều này giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa người chơi mới và giới nghệ nhân. Một người yêu bonsai ở miền Tây có thể theo dõi kỹ thuật tạo tác của nghệ nhân tại Hà Nội hoặc TP.HCM mà không cần di chuyển hàng nghìn cây số.
Sự phát triển của mạng xã hội cũng làm thay đổi cách cộng đồng bonsai kết nối với nhau. Trước đây, hoạt động giao lưu chủ yếu diễn ra trong phạm vi các hội sinh vật cảnh cấp tỉnh hoặc các triển lãm định kỳ. Hiện nay, các nhóm Facebook, kênh YouTube và nền tảng trực tuyến đang trở thành không gian trao đổi thường xuyên của người chơi cây - song song, chứ không thay thế, các tổ chức truyền thống.
Sự tồn tại đồng thời của hai không gian - trực tiếp và trực tuyến đang tạo ra một cộng đồng rộng lớn hơn trước. Người chơi không còn bị giới hạn trong địa phương của mình mà có thể theo dõi các nhà vườn, nghệ nhân và xu hướng tạo tác trên phạm vi toàn quốc.
Xu hướng này cũng được chính giới nghề thừa nhận. Mới đây tại buổi giao lưu bonsai ở Văn Giang, Hưng Yên, nghệ nhân Kim Văn Kiên nhấn mạnh rằng trong bối cảnh hội nhập, việc xây dựng thương hiệu cho bonsai Việt đòi hỏi sự đồng lòng của cả cộng đồng từ nâng cao chất lượng tác phẩm đến cách thức quảng bá. "Chúng tôi cũng khuyến khích các nghệ nhân, nhà vườn ứng dụng công nghệ số trong kinh doanh, như bán hàng trực tuyến, xây dựng hình ảnh trên các nền tảng mạng xã hội, để mở rộng thị trường", anh Kiên nói.
 |
Một trong những thay đổi rõ nhất nằm ở hoạt động thương mại. Nếu trước đây việc mua bán cây cảnh chủ yếu diễn ra tại nhà vườn hoặc các hội chợ, triển lãm, thì hiện nay nhiều đơn vị đã chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến.
Theo ghi nhận của báo Tuổi Trẻ vào tháng 8/2024, tại Chợ Lách, tỉnh Bến Tre, có những nhà vườn đã đưa hơn 60% sản lượng cây kiểng bonsai lên kênh online. Trước đó, cùng nhà vườn này chỉ bán được khoảng 2.000 sản phẩm mỗi năm qua kênh thương lái truyền thống; sau khi chuyển sang bán hàng qua mạng xã hội, sản lượng tăng lên 7.000–8.000 sản phẩm. Riêng dịp Tết 2024 tại Bến Tre, ước tính khoảng 50% hoa, cây kiểng được bán qua các nền tảng trực tuyến.
"Cái hay của bán hàng qua mạng xã hội là nông dân bán được hàng quanh năm, cho thu nhập ổn định." - một nhà vườn tại Bến Tre, chia sẻ với báo Tuổi Trẻ hồi tháng 8/2024.
Hình thức livestream bán bonsai tạo ra một dạng "chợ cây mở" hoàn toàn mới: người bán ngồi giữa vườn, cầm từng chậu lên giới thiệu trước ống kính trong khi bình luận từ người xem chạy liên tục. Khách hàng ở Hà Nội có thể đặt cọc một cây mai bonsai ở Cần Thơ ngay trong phiên phát sóng. Không chỉ người trồng cây hưởng lợi - một thế hệ người trẻ hoàn toàn mới xuất hiện: những người livestream hưởng hoa hồng. Anh Lê Hoàng Tấn, 19 tuổi ở huyện Chợ Lách, không trồng cây nhưng hàng ngày đến các vườn kiểng phát sóng trực tiếp qua tài khoản TikTok, thu nhập hơn 10 triệu đồng mỗi tháng với một số đơn hàng đơn lẻ lên đến hàng trăm triệu đồng.
Trong môi trường truyền thống, tên tuổi nghệ nhân thường được xây dựng thông qua tác phẩm, giải thưởng và sự công nhận trong giới chuyên môn. Ngày nay, khả năng truyền thông cá nhân cũng trở thành một yếu tố quan trọng.
Danh tiếng trong giới bonsai ngày nay được định hình bởi cả chất lượng tác phẩm lẫn khả năng tiếp cận công chúng. Nghệ nhân Vũ Xuân Lành, được biết đến với biệt danh "Gã đầu bạc" là ví dụ điển hình. Kênh TikTok của ông sau hơn bốn năm hoạt động đã đạt hơn 900.000 lượt theo dõi và gần 18 triệu lượt thích. Không cầu kỳ chiêu trò, nội dung chủ yếu là những video chiêm ngưỡng cây quý và hành trình đi sưu tầm nhưng sức lan tỏa vượt xa kỳ vọng.
Mạng xã hội cũng đang góp phần trẻ hóa cộng đồng người chơi. Các video ngắn về cây mini, bonsai để bàn, kỹ thuật chăm sóc đơn giản hay quá trình "biến hình" từ cây phôi thành tác phẩm hoàn chỉnh đặc biệt phù hợp với thói quen tiếp nhận nội dung của thế hệ trẻ.
Khác với thế hệ đi trước vốn dành nhiều năm để theo đuổi các tác phẩm cổ thụ kích thước lớn, nhiều người trẻ hiện nay quan tâm tới các dòng bonsai nhỏ gọn, phù hợp với không gian đô thị và cuộc sống căn hộ. Phong trào bonsai tre - đặc biệt nở rộ dịp Tết 2024 với các tác phẩm uốn hình con rồng là ví dụ điển hình của sự kết hợp giữa sáng tạo của người trẻ và sức khuếch đại của mạng xã hội khi Triển lãm Bonsai Tre Việt Nam lần thứ nhất năm 2024 thu hút hơn 300 tác phẩm từ khắp cả nước.
Xu hướng này không thay thế thú chơi truyền thống nhưng đang mở rộng đáng kể đối tượng tiếp cận bonsai tại Việt Nam.
Dù cách thức tiếp cận đã thay đổi, giá trị cốt lõi của bonsai vẫn nằm ở nghệ thuật tạo tác, sự kiên nhẫn và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Mạng xã hội không làm thay đổi bản chất đó, nhưng đang thay đổi cách bonsai được lan tỏa trong xã hội.
Từ những khu vườn vốn chỉ mở cửa với người trong giới, bonsai Việt Nam đang hiện diện ngày càng nhiều trên không gian số. Kiến thức được chia sẻ rộng hơn, người chơi kết nối dễ dàng hơn, thị trường trở nên sôi động hơn. Giới lãnh đạo nghề cũng nhận ra điều đó: thay vì cưỡng lại, họ đang chủ động hướng dẫn hội viên ứng dụng công nghệ số như một chiến lược phát triển ngành.
Trong quá trình ấy, thách thức lớn nhất có lẽ không phải là công nghệ, mà là làm sao để giữ được chiều sâu nghệ thuật giữa một môi trường luôn vận động theo tốc độ của lượt xem và tương tác. Đó cũng là bài toán mà cộng đồng bonsai Việt Nam đang từng bước tìm lời giải.
