 |
| Không gian văn hóa cồng chiêng tại các địa phương ở Tây Nguyên - Ảnh: vietnamtourism |
Không gian văn hóa cồng chiêng
Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên trải rộng trên địa bàn các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng. Đây là không gian sinh sống lâu đời của hơn mười dân tộc thiểu số như: Bana, Xơ Đăng, Gia Rai, Ê Đê, M’nông, Cơ Ho, Mạ…, những cộng đồng chủ thể đã sáng tạo, lưu giữ và truyền nối di sản cồng chiêng qua nhiều thế hệ.
Theo quan niệm của người Tây Nguyên, cồng chiêng không đơn thuần là nhạc cụ mà là một vật thiêng. Họ tin rằng trong mỗi chiếc cồng, chiếc chiêng đều có một vị thần trú ngụ. Vì thế, âm thanh cồng chiêng mang tính linh thiêng, được con người sử dụng như một “ngôn ngữ” đặc biệt để đối thoại, gửi gắm tâm tư, nguyện vọng và ước mong đến thần linh.
 |
| Biểu diễn cồng chiêng tại Lễ hội hoa dã quỳ - núi lửa Chư Đang Ya (xã Chư Păh, tỉnh Gia Lai) - Ảnh: Báo Vietnamnet |
Trong đời sống truyền thống, cồng chiêng gắn bó mật thiết với các nghi lễ quan trọng của cộng đồng như lễ đặt tên, lễ cưới, lễ dựng làng mới, dựng nhà rông, lễ cúng sức khỏe, lễ chọn đất, phát rẫy, gieo trỉa… Đặc biệt, cồng chiêng được sử dụng nhiều và tập trung nhất trong lễ cúng ăn trâu và tang ma. Mỗi nghi lễ có những bài chiêng, làn điệu riêng, phù hợp với mục đích và ý nghĩa tâm linh. Bên cạnh đó, cồng chiêng còn hiện diện trong các sinh hoạt văn hóa gia đình, cộng đồng và ngày nay được sử dụng cả trong đời sống văn hóa đương đại.
Trong không gian trình diễn, phần lớn các cộng đồng dân tộc Tây Nguyên đánh chiêng, cồng xoay quanh những trung tâm biểu tượng thiêng như cây nêu, nhà mồ hoặc con trâu hiến sinh. Mỗi nghệ nhân chỉ đảm nhiệm một nhạc cụ và di chuyển theo hàng, đi đầu thường là trống, tiếp đến là các chiêng, cồng theo thứ tự cao độ từ trầm đến cao. Vừa di chuyển chậm rãi, vừa nhún nhảy và hòa tấu, họ tạo nên một vòng tròn âm thanh bao quanh trung tâm thiêng, nơi được tin là chốn thần linh ngự về.
Chính sự kết hợp hài hòa giữa âm thanh, chuyển động và không gian đã tạo nên một bức tranh văn hóa Tây Nguyên vừa huyền ảo, vừa linh thiêng. Cồng chiêng vì thế không chỉ là nhạc cụ, mà còn góp phần hình thành những trang sử thi, những áng thơ ca mang đậm bản sắc Tây Nguyên, lãng mạn mà hùng tráng, cổ xưa mà bền bỉ với thời gian.
Văn hóa Cồng chiêng trong lịch sử và kết nối cộng đồng
Trải qua thời gian, cồng chiêng đã trở thành biểu tượng thiêng liêng, giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Hằng năm, các tỉnh trong khu vực đều tổ chức lễ hội cồng chiêng, tạo không gian để các nghệ nhân và cộng đồng giao lưu, trình diễn, đồng thời mang đến cho du khách cơ hội thưởng thức những làn điệu cồng chiêng vừa mạnh mẽ, hào hùng, vừa giàu cảm xúc.
 |
| Trong dàn âm thanh nghệ thuật cồng chiêng, mỗi thành viên đảm nhận một đường âm trong tuyến giai điệu - Ảnh: Tạp chí Du lịch TP.Hồ Chí Minh |
Không chỉ dừng lại ở giá trị nghệ thuật, cồng chiêng còn là sức mạnh tinh thần, phản ánh cách ứng xử của con người Tây Nguyên với thiên nhiên và môi trường xã hội. Đây cũng là sợi dây kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai, góp phần bảo tồn ký ức cộng đồng và truyền trao các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Văn hóa cồng chiêng vì thế không chỉ là sản phẩm sáng tạo của riêng một cá nhân, mà là tài sản chung, song hành cùng đời sống và lịch sử phát triển của mỗi cộng đồng dân tộc.
Dù mỗi dân tộc, mỗi địa phương ở Tây Nguyên có những đặc trưng văn hóa riêng, các cộng đồng vẫn tìm được sự hòa hợp trong không gian văn hóa cồng chiêng mà không làm phai nhạt bản sắc của mình. Trong những sinh hoạt văn hóa chung, tiếng cồng, tiếng chiêng vang lên như nhịp cầu kết nối, xóa nhòa khoảng cách, gắn kết con người lại gần nhau hơn, góp phần củng cố sự cố kết cộng đồng và làm giàu thêm bản sắc văn hóa Tây Nguyên.
Ghi danh và bảo tồn di sản văn hóa Cồng chiêng
Năm 2005, UNESCO ghi danh Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên là kiệt tác truyền khẩu và di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Đến năm 2008, di sản này được chuyển sang danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong hành trình, khẳng định giá trị của một loại hình di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của Việt Nam trên bản đồ văn hóa thế giới.
 |
| Khách du lịch nước ngoài thích thú khi được hướng dẫn và trải nghiệm văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên - Ảnh: Báo Người lao động |
Trong bối cảnh cồng chiêng Tây Nguyên đứng trước nhiều thách thức về bảo tồn và phát huy giá trị, việc được UNESCO ghi danh đã tạo động lực quan trọng cho các cấp chính quyền trong việc xây dựng và triển khai các giải pháp bảo vệ di sản. Đồng thời, sự ghi nhận này góp phần nâng cao ý thức của cộng đồng trong việc trân trọng, gìn giữ hồn cốt văn hóa truyền thống; tạo thêm nguồn lực để mua sắm cồng chiêng, sưu tầm và ghi chép các bài chiêng cổ, truyền dạy kỹ năng diễn tấu, cũng như từng bước khôi phục không gian văn hóa, xã hội và tự nhiên gắn với cồng chiêng.
Qua đó, việc bảo tồn và thực hành văn hóa cồng chiêng trong cộng đồng được tạo điều kiện thuận lợi hơn, không chỉ dừng lại ở phạm vi nghi lễ truyền thống, mà còn thích ứng với đời sống đương đại. Hiện nay, cồng chiêng Tây Nguyên còn được xem là một thành tố văn hóa quan trọng trong phát triển du lịch của khu vực. Thông qua các lễ hội cộng đồng, chương trình trình diễn và hoạt động trải nghiệm văn hóa, du khách trong nước và quốc tế có cơ hội tiếp cận, cảm nhận trực tiếp giá trị sống động của không gian văn hóa cồng chiêng, góp phần lan tỏa và làm giàu thêm sức sống cho di sản.
 Đàn hương nơi đất đỏ: Hành trình đánh thức “vàng xanh” giữa đại ngàn Tây Nguyên Giữa những ngọn đồi khô cằn, cây đàn hương - loài gỗ quý mang hương trầm phương Đông, đang từng ngày bén rễ trên đất ... |
 Gia Lai khởi công Nhà máy chế biến nông lâm sản Vinanutrifood Bình Định Vừa qua, tại xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai, Công ty Cổ phần Vinanutrifood Bình Định phối hợp cùng Ủy ban nhân dân tỉnh Gia ... |
 Hội Sinh vật cảnh Gia Lai – Khởi sắc sau sáp nhập, vươn tầm với Liên hoan mở rộng lần thứ I Hội Sinh vật cảnh Gia Lai đã nhanh chóng khẳng định vai trò sau ngày sáp nhập khi tổ chức Liên hoan, Triển lãm SVC ... |
