Hãy hình dung một lát sashimi cá ngừ tươi rói được bày trên kệ siêu thị, nhưng không xuất phát từ đại dương, không trải qua đánh bắt xa bờ và cũng không chứa thủy ngân hay vi nhựa. Sản phẩm đó được tạo ra từ tế bào cá nuôi trong môi trường vô trùng, ngay giữa lòng đô thị. Điều từng được xem là viễn tưởng đang dần trở thành hiện thực.
Kỷ nguyên hải sản nuôi cấy tế bào được dự báo sẽ tăng tốc trong giai đoạn 2026–2028, đặt ngành thủy sản truyền thống trước một ngã rẽ mới. Khi các lò phản ứng sinh học dần xuất hiện, câu hỏi không chỉ là ao hồ, lồng bè có bị thay thế hay không, mà còn là vị trí của người nông dân trong chuỗi giá trị đang tái định hình.
Năm 2013, chiếc burger làm từ thịt nuôi cấy đầu tiên ra mắt với giá 330.000 USD từng khiến công chúng hoài nghi. Khi ấy, nhiều người cho rằng đây chỉ là thử nghiệm mang tính biểu diễn của giới khoa học.
Sau hơn một thập kỷ, cục diện đã thay đổi nhanh chóng. Báo cáo Cultivated meat: Out of the lab, into the frying pan của McKinsey & Company cho thấy chi phí sản xuất thịt nuôi cấy đang giảm mạnh, với tốc độ tương tự quy luật Moore trong ngành bán dẫn. Theo tổ chức tư vấn này, đến khoảng năm 2030, giá thành thịt nuôi cấy ở phân khúc cao cấp có thể đạt điểm hòa vốn với thịt tự nhiên.
Song song với tiến bộ công nghệ, rào cản pháp lý cũng dần được tháo gỡ. Singapore và Mỹ đã chính thức cấp phép thương mại cho một số sản phẩm thịt nuôi cấy. Tại Singapore, startup Shiok Meats gây chú ý khi giới thiệu tôm và tôm hùm được nuôi hoàn toàn từ tế bào, với hương vị và cấu trúc thịt gần như không khác hải sản tự nhiên.
 |
| Các lò phản ứng sinh học bằng thép không gỉ được vận hành trong môi trường vô trùng, nơi tế bào thịt và hải sản được nuôi cấy thay cho mô hình ao hồ truyền thống. Ảnh: Ever After Foods. |
Theo Báo cáo Tình trạng ngành của The Good Food Institute (GFI), giai đoạn 2026–2028 được dự báo sẽ là thời điểm bùng nổ của các sản phẩm hải sản “lai”. Đây là dòng thực phẩm kết hợp protein thực vật (đậu nành, lúa mì, mít non…) với một tỷ lệ nhỏ tế bào mỡ cá được nuôi cấy.
Cách tiếp cận này giúp giải quyết đồng thời hai bài toán lớn. Thứ nhất là giá thành: việc sử dụng phần lớn nguyên liệu thực vật giúp sản phẩm nhanh chóng đạt mức giá cạnh tranh với hải sản đánh bắt. Thứ hai là hương vị: chỉ cần bổ sung khoảng 10–20% tế bào mỡ cá thật, sản phẩm có thể tái tạo vị béo và mùi đặc trưng mà thực phẩm chay giả mặn lâu nay còn thiếu.
Sự phát triển của công nghệ nuôi cấy tế bào đặt ra thách thức lớn với chuỗi logistics thủy sản hiện nay. Một miếng cá hồi nhập khẩu vào Việt Nam phải trải qua hành trình hàng nghìn km bằng đường hàng không, kéo theo chi phí và phát thải carbon đáng kể.
Ngược lại, mô hình nuôi cấy tế bào cho phép đặt nhà máy ngay tại các khu công nghiệp gần trung tâm tiêu thụ. Các lò phản ứng sinh học bằng thép không gỉ có thể vận hành liên tục 24/7, không phụ thuộc thời tiết, không chịu tác động của ô nhiễm nguồn nước hay biến đổi khí hậu.
Theo phân tích trên tạp chí Nature Food, ưu thế lớn nhất của mô hình này nằm ở yếu tố an toàn. Trong bối cảnh Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) liên tục cảnh báo về nguy cơ nhiễm kim loại nặng trong cá biển, hải sản nuôi trong môi trường khép kín gần như loại bỏ hoàn toàn rủi ro thủy ngân và vi nhựa.
Nhận thấy xu hướng dài hạn, một số doanh nghiệp thủy sản lớn của Việt Nam đã bắt đầu tham gia cuộc chơi. Công ty Cổ phần Vĩnh Hoàn – doanh nghiệp dẫn đầu ngành cá tra – đã đầu tư vào các startup công nghệ thực phẩm tại châu Á như Shiok Meats (Singapore) và Avant Meats (Hong Kong).
Chiến lược này cho thấy cách tiếp cận “đi bằng hai chân”: vừa duy trì vùng nuôi truyền thống để phục vụ thị trường hiện tại, vừa nắm giữ công nghệ lõi cho tương lai, giảm rủi ro khi thị trường dịch chuyển.
Lo ngại lớn nhất xoay quanh công nghệ nuôi cấy tế bào là nguy cơ người nông dân bị gạt ra bên lề. Tuy nhiên, thực tế cho thấy chuỗi giá trị mới vẫn cần nông nghiệp, nhưng ở một vai trò khác.
Tế bào nuôi trong lò phản ứng sinh học cần nguồn dinh dưỡng lớn, chủ yếu là glucose và amino acid. Các hợp chất này được sản xuất từ những cây trồng quen thuộc như mía, sắn, ngô và các loại đậu – thế mạnh của nông nghiệp Việt Nam.
Đây được xem là cơ hội để chuyển đổi sang mô hình “nông nghiệp phân tử”, cung cấp nguyên liệu đầu vào cho ngành công nghiệp thực phẩm thế hệ mới. Thay vì đối mặt với rủi ro dịch bệnh và môi trường trong nuôi trồng thủy sản truyền thống, người nông dân có thể tham gia chuỗi giá trị bằng cách phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn quốc tế.
Theo Allied Market Research, thị trường thực phẩm nuôi cấy tế bào toàn cầu có thể đạt 2,7 tỷ USD vào năm 2030. Phần lớn giá trị này nằm ở nguyên liệu sinh học – lĩnh vực Việt Nam có nhiều dư địa tham gia.
Cuộc cách mạng “hải sản không cần nước” không nhằm loại bỏ ngành thủy sản truyền thống, mà tái cấu trúc toàn bộ hệ sinh thái sản xuất thực phẩm. Trong tương lai, thị trường có thể phân hóa rõ rệt: hải sản tự nhiên trở thành sản phẩm cao cấp, trong khi hải sản nuôi cấy và sản phẩm lai đáp ứng nhu cầu tiêu dùng đại chúng.
Với lợi thế nông nghiệp và khả năng thích ứng nhanh, Việt Nam có cơ hội trở thành nguồn cung năng lượng sinh học cho cả hai hệ sinh thái này. Thay vì lo ngại công nghệ thay thế con người, bài toán đặt ra là trồng và sản xuất những gì công nghệ cần để phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.
