Thay đổi cách hiểu về bonsai từ góc nhìn cấu trúc nghệ thuật

Bonsai thường được hiểu như một cây cổ thụ thu nhỏ trồng trong chậu. Tuy nhiên cách hiểu này chủ yếu phản ánh hình thức bên ngoài mà chưa làm rõ bản chất nghệ thuật của loại hình này. Thông qua việc phân tích cấu trúc hình thái, cấu trúc lực và quá trình điều hướng sinh trưởng của cây, bài viết đề xuất cách nhìn nhận bonsai như một cấu trúc nghệ thuật sống được kiến tạo theo thời gian. Trên cơ sở đó, bài viết gợi ý một định nghĩa khái niệm về bonsai dưới góc nhìn cấu trúc nghệ thuật nhằm góp phần bổ sung thêm một góc nhìn lý luận cho việc nghiên cứu và thực hành nghệ thuật bonsai.

Tác phẩm sanh Nam Điền hơn 60 năm tuổi có tên “mộc thạch tương sinh” với thông điệp trời đất thiên nhiên hòa quyện do một nghệ nhân gốc Nam Định (cũ) tạo nên. Ảnh: Phúc Thịnh.

Bonsai thường được hình dung như một cây cổ thụ thu nhỏ trồng trong chậu. Tuy nhiên, cách hiểu này chủ yếu phản ánh bề ngoài của hình thức mà chưa chạm tới bản chất nghệ thuật của bonsai.

Quan sát sâu hơn quá trình tạo hình và nuôi dưỡng cho thấy bonsai thực chất là kết quả của việc tổ chức và điều hướng cấu trúc sinh trưởng của cây theo những nguyên tắc thẩm mỹ nhất định.

Từ góc nhìn này, bonsai có thể được xem như một hình thức nghệ thuật tạo hình đặc biệt, trong đó chất liệu sáng tạo không phải là vật liệu vô tri mà là một sinh thể đang tiếp tục phát triển theo thời gian. Chính đặc điểm này khiến việc tạo hình bonsai không chỉ là thao tác thẩm mỹ đơn thuần mà còn là một quá trình tương tác lâu dài giữa con người và sự sinh trưởng tự nhiên của cây.

Bài viết này xuất phát từ giả thuyết rằng bonsai không nên được hiểu đơn thuần như một cây cảnh thu nhỏ, mà cần được nhìn nhận như một cấu trúc nghệ thuật được kiến tạo trên một sinh thể đang phát triển.

Từ góc nhìn này, giá trị của bonsai không chỉ nằm ở hình thái của cây mà ở cách cấu trúc hình thái, hướng lực và quá trình sinh trưởng được tổ chức trong không gian nghệ thuật.

Thông qua việc phân tích các yếu tố cấu trúc của bonsai và mối quan hệ giữa sinh trưởng tự nhiên với tạo hình thẩm mỹ, bài viết đề xuất một cách tiếp cận lý luận nhằm làm rõ bản chất nghệ thuật của bonsai và gợi ý một định nghĩa khái niệm cho loại hình nghệ thuật này.

Bài viết này tiếp cận bonsai từ góc nhìn của lý luận nghệ thuật tạo hình và mỹ học phương Đông. Trong cách tiếp cận này, tác phẩm nghệ thuật không chỉ được xem xét như một hình thức thị giác hoàn chỉnh mà còn như một cấu trúc được hình thành từ sự tổ chức các yếu tố hình thái, lực và không gian.

Đồng thời, bài viết cũng tham chiếu đến quan niệm truyền thống trong mỹ học phương Đông, nơi giá trị nghệ thuật không nằm ở việc sao chép hình dạng tự nhiên mà ở khả năng cô đọng tinh thần của thiên nhiên thông qua cấu trúc hình thái.

Từ hai hướng tiếp cận này, bonsai được xem xét như một trường hợp đặc biệt của nghệ thuật tạo hình, trong đó quá trình sáng tạo diễn ra trên một sinh thể đang tiếp tục phát triển theo thời gian.

Giới hạn của cách hiểu phổ biến

Trong nhiều tài liệu phổ thông, bonsai thường được mô tả bằng những khái niệm quen thuộc như “cây thu nhỏ”, “cây cổ thụ trong chậu” hay “thiên nhiên thu nhỏ”. Những cách diễn đạt này giúp người mới chơi dễ hình dung nhưng đồng thời cũng tạo ra một cách hiểu khá giản lược về bản chất của bonsai.

Nếu bonsai chỉ đơn thuần là việc trồng một cây nhỏ trong chậu thì rất nhiều loại cây cảnh đều có thể được xem là bonsai. Tuy nhiên trong thực tế, chỉ một số ít cây đạt tới giá trị nghệ thuật thực sự. Điều này cho thấy giá trị của bonsai không nằm ở kích thước của cây mà nằm ở cấu trúc thẩm mỹ được kiến tạo trên chính sinh thể ấy.

Một cây bonsai có giá trị thường thể hiện rõ ba yếu tố cơ bản:

Cấu trúc thân – cành được tổ chức có chủ ý

Sự cân bằng thị giác trong không gian

Cảm giác về thời gian tích tụ trong hình thái

Những yếu tố này không tự nhiên xuất hiện mà là kết quả của một quá trình can thiệp lâu dài và có ý thức của người nghệ nhân.

Bonsai như một cấu trúc nghệ thuật sống

Khác với hội họa hay điêu khắc, chất liệu của bonsai là một sinh thể đang phát triển. Vì vậy người nghệ nhân không chỉ tạo hình một lần mà phải liên tục điều chỉnh để cây phát triển theo định hướng thẩm mỹ đã đặt ra.

Quá trình này bao gồm nhiều thao tác liên tiếp như lựa chọn phôi, định hướng thân, phân bố cành, kiểm soát sinh trưởng và điều chỉnh tán nhằm duy trì tỷ lệ ổn định của cây trong thời gian dài.

Trong nghệ thuật bonsai, giá trị của tác phẩm không nằm đơn thuần ở bản thân cái cây, mà nằm ở cách con người tổ chức cấu trúc hình thái của cây trong không gian và duy trì cấu trúc đó trong suốt quá trình sinh trưởng.

Cấu trúc lực trong hình thái bonsai

Ngoài những yếu tố hình thái có thể quan sát trực tiếp như thân, cành hay tán lá, một tác phẩm bonsai còn tồn tại một yếu tố ít khi được nói tới nhưng lại rất quan trọng: cấu trúc lực của cây.

Trong tự nhiên, cây phát triển dưới tác động của nhiều lực như trọng lực, hướng ánh sáng, gió và sự cạnh tranh sinh trưởng với các cây xung quanh. Những tác động này khiến thân cây uốn cong, cành nhánh phát triển theo nhiều hướng khác nhau và tạo nên hình thái đặc trưng của từng cá thể.

Khi tạo hình bonsai, người nghệ nhân không chỉ sắp xếp các cành theo bố cục thị giác mà còn phải tổ chức lại các hướng lực này trong không gian. Hướng nghiêng của thân, độ vươn của các cành và sự phân bố của tán lá cùng hình thành một hệ thống lực cân bằng trong toàn bộ cấu trúc cây.

Nếu các hướng lực được tổ chức hợp lý, người xem sẽ cảm nhận được sự ổn định tự nhiên của hình thái, ngay cả khi cây mang dáng nghiêng, bay hay đổ. Ngược lại, nếu các lực thị giác không được xử lý tốt, bố cục của cây sẽ dễ tạo cảm giác gượng ép hoặc mất cân bằng.

Trong nhiều trường hợp, việc điều chỉnh một cành nhỏ cũng có thể làm thay đổi đáng kể cảm giác ổn định của toàn bộ cấu trúc cây. Điều này cho thấy bonsai không chỉ là nghệ thuật của hình khối thị giác mà còn là nghệ thuật tổ chức các hướng lực sinh trưởng trong không gian thu nhỏ.

Cân bằng sinh trưởng và cấu trúc thẩm mỹ

Trong thực hành tạo hình bonsai, một vấn đề quan trọng mà người nghệ nhân phải liên tục xử lý là sự cân bằng giữa sinh trưởng tự nhiên của cây và cấu trúc thẩm mỹ của tác phẩm.

Ở nhiều loài cây, các cành có vị trí khác nhau thường sinh trưởng không đồng đều. Những cành nhận nhiều ánh sáng hoặc ở vị trí thuận lợi thường phát triển mạnh hơn, trong khi các cành yếu có thể phát triển chậm hơn.

Nếu không được điều chỉnh, sự chênh lệch này theo thời gian sẽ dần phá vỡ cấu trúc đã được tạo hình. Vì vậy trong quá trình nuôi cây, người nghệ nhân thường phải can thiệp bằng nhiều biện pháp như cắt tỉa, hãm ngọn, điều chỉnh tán, phân bố lại ánh sáng và kiểm soát lực sinh trưởng giữa các nhánh.

Nhờ những điều chỉnh này, cấu trúc tổng thể của cây có thể được duy trì ổn định ngay cả khi cây vẫn tiếp tục phát triển.

Vai trò của khoảng trống trong bố cục bonsai

Một đặc điểm quan trọng khác của bonsai là sự hiện diện của những khoảng trống trong cấu trúc tán cây.

Người mới chơi bonsai thường có xu hướng làm cho tán cây trở nên dày đặc để tạo cảm giác “đầy”. Tuy nhiên trong nghệ thuật bonsai, khoảng trống giữa các tán lại là một yếu tố tạo hình rất quan trọng.

Những khoảng trống này giúp người xem nhận ra rõ cấu trúc thân và hệ thống cành của cây, đồng thời tạo ra chiều sâu thị giác và làm cho bố cục trở nên nhẹ nhàng hơn.

Khoảng trống trong bonsai không phải là phần thiếu hụt của tán cây mà là một thành phần tích cực của bố cục. Nó tương tự khoảng lặng trong âm nhạc hay khoảng trắng trong hội họa. Sự cân bằng giữa phần “đặc” của tán lá và phần “rỗng” của không gian chính là yếu tố tạo nên sự hài hòa thị giác của tác phẩm.

Bonsai trong truyền thống mỹ học phương Đông

Cách tiếp cận bonsai như một cấu trúc nghệ thuật sống có sự tương đồng với nhiều quan niệm mỹ học trong truyền thống nghệ thuật phương Đông.

Trong hội họa sơn thủy, nghệ thuật vườn cảnh hay nghệ thuật cây cảnh cổ truyền, thiên nhiên thường không được tái hiện nguyên trạng mà được tinh lọc và tổ chức lại theo những nguyên tắc thẩm mỹ nhất định.

Tinh thần này nhấn mạnh việc nắm bắt “khí” và “thần” của cảnh vật hơn là sao chép chính xác hình dạng bên ngoài. Vì vậy một hình ảnh thiên nhiên được xem là có giá trị nghệ thuật khi nó thể hiện được tinh thần của tự nhiên thông qua sự cô đọng của hình thái.

Bonsai có thể được hiểu trong cùng tinh thần ấy. Mục tiêu của bonsai không phải là tái hiện một cây trong tự nhiên theo cách thu nhỏ, mà là cô đọng những đặc điểm tiêu biểu của thiên nhiên trong một hình thái nhỏ gọn.

Một cách tiếp cận khái niệm

Tác phẩm bonsai "Quê Nhà" của tác giả Lê Minh Hoàng.

Từ những phân tích trên có thể thấy rằng việc hiểu bonsai chỉ như một “cây thu nhỏ” là chưa đủ để phản ánh đầy đủ bản chất của loại hình nghệ thuật này.

Từ góc nhìn cấu trúc nghệ thuật được trình bày trong bài viết này, có thể đề xuất một định nghĩa về bonsai như sau:

“Bonsai là nghệ thuật chuyển hóa một cây sống thành một cấu trúc nghệ thuật trong không gian thu nhỏ thông qua việc định hình hình thái và điều hướng sinh trưởng theo các nguyên tắc tạo hình, nhằm cô đọng hình ảnh của thiên nhiên cùng dấu ấn của thời gian.”

Định nghĩa này nhấn mạnh hai đặc điểm cơ bản:

Bonsai là một cấu trúc nghệ thuật được kiến tạo

Chất liệu của nó là một sinh thể đang tiếp tục phát triển

Diễn giải cấu trúc của định nghĩa

Định nghĩa trên có thể được hiểu rõ hơn khi phân tích từng thành phần của nó.

Trước hết, định nghĩa xác định bonsai là một loại hình nghệ thuật, qua đó phân biệt bonsai với hoạt động trồng cây cảnh thông thường.

Thành phần tiếp theo, “chuyển hóa một cây sống thành một cấu trúc nghệ thuật trong không gian thu nhỏ”, nhấn mạnh quá trình biến một sinh thể tự nhiên thành một đối tượng nghệ thuật.

Cụm từ “định hình hình thái và điều hướng sinh trưởng theo các nguyên tắc tạo hình” chỉ ra phương thức thực hiện quá trình này. Trong thực hành bonsai, các nguyên tắc như tỷ lệ, hướng lực, bố cục và cân bằng thị giác tạo thành hệ thống thẩm mỹ định hướng quá trình tạo tác.

Cuối cùng, cụm từ “cô đọng hình ảnh của thiên nhiên cùng dấu ấn của thời gian” xác định mục tiêu thẩm mỹ của bonsai: tái hiện tinh thần của thiên nhiên và cảm giác về thời gian trong một hình thái cô đọng.

Đánh giá tính chuẩn xác của định nghĩa

Trong lý luận khái niệm, một định nghĩa được xem là đạt chuẩn khi đáp ứng ba yêu cầu cơ bản:

Xác định đúng bản chất của đối tượng

Chỉ ra đặc điểm phân biệt của đối tượng

Mô tả được phạm vi của khái niệm

Xét theo các tiêu chí này, định nghĩa được đề xuất trong bài viết đã xác định bonsai là một loại hình nghệ thuật tạo hình sử dụng cây sống làm chất liệu.

Đồng thời, định nghĩa cũng chỉ ra đặc điểm phân biệt của bonsai so với các loại cây cảnh khác, đó là quá trình tổ chức cấu trúc và điều hướng sinh trưởng của cây theo những nguyên tắc tạo hình.

Từ góc nhìn này, định nghĩa trên có thể được xem là một cách diễn đạt tương đối đầy đủ bản chất của bonsai dưới góc độ nghệ thuật.

Bài viết này không nhằm thay thế các cách hiểu truyền thống về bonsai, mà chủ yếu đề xuất một cách tiếp cận lý luận nhằm làm rõ bản chất nghệ thuật của loại hình này.

Thông qua việc phân tích cấu trúc hình thái, cấu trúc lực và quá trình điều hướng sinh trưởng của cây, bài viết gợi ý cách nhìn nhận bonsai như một cấu trúc nghệ thuật sống được kiến tạo theo thời gian.

Trên cơ sở đó, bài viết cũng đề xuất một định nghĩa khái niệm về bonsai dưới góc nhìn cấu trúc nghệ thuật. Cách tiếp cận này có thể góp phần bổ sung thêm một góc nhìn lý luận cho việc nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghệ thuật bonsai trong bối cảnh hiện nay.

Những phân tích trên cho thấy bonsai không nên được hiểu đơn thuần như một “cây thu nhỏ”. Đằng sau hình thái nhỏ bé của nó là một hệ thống tổ chức nghệ thuật phức tạp, trong đó cấu trúc tạo hình, quy luật sinh trưởng và chiều kích thời gian cùng tham gia vào quá trình hình thành tác phẩm.

Vì vậy, bonsai không chỉ là việc thu nhỏ thiên nhiên, mà là quá trình chuyển hóa thiên nhiên thành một cấu trúc nghệ thuật sống, nơi sinh trưởng tự nhiên và tư duy tạo hình của con người cùng kết tinh trong một hình thái hài hòa.

Tài liệu tham khảo Adams, P. (2008). Bonsai with Japanese Maples. Timber Press. Naka, J. Y. (1973). Bonsai Techniques I. Bonsai Institute of California. Zhao, Q. (2015). Penjing: The Chinese Art of Bonsai. Shanghai Culture Press. Trần Ngọc Thêm (1996). Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam. NXB TP.HCM.