Xây dựng cụm, trung tâm nông thôn mới phù hợp với bối cảnh hiện nay không chỉ góp phần hiện đại hóa nông thôn mà còn tạo nền tảng để thúc đẩy sản xuất, phát triển kinh tế xanh, nâng cao chất lượng sống và tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng trước các tác động ngày càng phức tạp của biến đổi khí hậu. Chính vì vậy, vấn đề xây dựng cụm, trung tâm nông thôn mới đã trở thành một trong những yêu cầu cấp thiết nhất hiện nay, đặc biệt trong bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh tái cơ cấu đơn vị hành chính, hoàn thiện thể chế và tinh gọn bộ máy.
 |
| Toàn cảnh Hội thảo “Xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới phù hợp với bối cảnh hiện nay” |
Ngày 08/12/2025, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức Hội thảo “Xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới phù hợp với bối cảnh hiện nay” với sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý nhằm xác định rõ hơn những yêu cầu, thách thức và giải pháp để phát triển mô hình này trong giai đoạn tới.
 |
| PGS.TS. Phạm Quang Thao - Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội phát biểu khai mạc Hội thảo “Xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới phù hợp với bối cảnh hiện nay” |
Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Phạm Quang Thao - Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội nhấn mạnh rằng trong bối cảnh mới với những yêu cầu cấp thiết về phát triển nông thôn, việc xây dựng các cụm, trung tâm nông thôn mới trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Ông cho rằng nhiều nghị quyết, đặc biệt là Nghị quyết 57, đã đề cập rõ yêu cầu thể chế hóa nhằm biến các chủ trương lớn thành những quy trình và quy tắc cụ thể, giúp các địa phương giải quyết hiệu quả những vấn đề đang đặt ra. Khi tốc độ đô thị hóa ngày càng tăng, mô hình tổ chức không gian cư trú từ cụm dân cư đến trung tâm nông thôn đòi hỏi phải đặt trong mối tương quan giữa tính phù hợp, bền vững và khả năng kết nối chặt chẽ giữa phát triển kinh tế - xã hội với bảo đảm an ninh, an sinh. Nội dung quy hoạch cấp tỉnh hiện nay bao gồm cụm dân cư, nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và chương trình OCOP, đòi hỏi một cách tiếp cận tích hợp, khoa học và đồng bộ. Ông kỳ vọng Hội thảo sẽ là diễn đàn quan trọng để các chuyên gia đề xuất các giải pháp thiết thực, phù hợp với yêu cầu của giai đoạn mới.
 |
| TS. Nguyễn Hồng Hạnh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế xây dựng và Đô thị trình bày tham luận tại Hội thảo “Xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới phù hợp với bối cảnh hiện nay” |
Tiếp nối phần khai mạc, TS. Nguyễn Hồng Hạnh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế xây dựng và Đô thị trình bày tham luận tại Hội thảo, Trong bối cảnh năm 2025 ghi nhận tới 21 cơn bão đổ bộ vào Việt Nam và khả năng tháng 12 còn xuất hiện thêm một đến hai cơn bão nữa, cho thấy mức độ dị thường của khí hậu đang đặt ra những sức ép chưa từng có đối với phát triển nông thôn và đô thị. Từ thực tế này, TS. Nguyễn Hồng Hạnh nhấn mạnh rằng mọi chiến lược phát triển phải hướng đến bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu, trong đó quy hoạch nông thôn giữ vai trò then chốt. Mặc dù Luật Quy hoạch 2017 đã đề cập nội dung quy hoạch hệ thống đô thị và nông thôn, nhưng nhiều vấn đề quan trọng như bảo vệ rừng, bảo tồn hệ sinh thái hay giảm suy thoái rừng chưa được đưa vào các tiêu chí của chương trình nông thôn mới. Nghị quyết 19 xác định ba trụ cột nông dân – nông nghiệp – nông thôn là nền tảng và đặt mục tiêu đến năm 2030 thu nhập nông thôn tăng 2,5–3 lần so với 2020 và lao động nông nghiệp dưới 20%, nhưng thực tế hơn 60% dân cư sống ở nông thôn trong khi đóng góp GDP lại rất thấp, phản ánh sự bất cân xứng lớn cần giải quyết bằng đổi mới quy hoạch.
Thực tiễn quy hoạch nông thôn hiện nay còn bộc lộ nhiều hạn chế như xu hướng bê tông hóa làng quê, mất bản sắc kiến trúc truyền thống, không tận dụng các không gian công cộng văn hóa (đình, chùa, đền), xuất hiện tình trạng chia lô bán nền bám đường, gây phá vỡ cấu trúc không gian làng. Bên cạnh đó, việc lập quy hoạch lại dựa vào bản đồ địa chính thay vì khảo sát địa hình; sự tham gia góp ý của các cơ quan và cộng đồng còn hạn chế; hệ thống tên loại đất giữa các bộ ngành chưa thống nhất, gây khó khăn trong triển khai. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy tỷ trọng lao động thấp nhưng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao vẫn tạo ra giá trị lớn như Nhật Bản hay Hoa Kỳ, gợi mở yêu cầu đổi mới mô hình phát triển nông nghiệp của Việt Nam.
Từ những phân tích trên, TS. Nguyễn Hồng Hạnh kiến nghị đưa yêu cầu bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ rừng vào nội dung bắt buộc của quy hoạch; định hướng rõ không gian sản xuất, đẩy mạnh chế biến sâu; xây dựng nông thôn thông minh; tăng cường nghiên cứu khoa học trong phân vùng chức năng; và làm thực chất hóa quy trình lấy ý kiến cộng đồng, đồng thời vận dụng hiệu quả cơ chế quy hoạch tích hợp để nâng cao chất lượng quy hoạch trong giai đoạn tới.
 |
| TS. Lương Tiến Dũng - Phó Trưởng khoa Quy hoạch, Đại học Kiến trúc Hà Nội trình bày tham luận tại Hội thảo “Xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới phù hợp với bối cảnh hiện nay” |
Ở góc nhìn khác, TS. Lương Tiến Dũng - Phó Trưởng khoa Quy hoạch, Đại học Kiến trúc Hà Nội - phân tích sâu về mô hình cụm xã và vai trò trung tâm cụm xã trong giai đoạn hiện nay. Theo ông, hình thành cụm xã là bước phát triển tất yếu khi nông thôn chuyển từ mô hình kinh tế tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hóa đa chức năng. Trên thế giới, mô hình liên xã - cụm làng - thị trấn đã hình thành từ rất sớm để tiết kiệm chi phí hạ tầng, tập trung hóa dịch vụ và tăng hiệu quả quản lý. Ở Việt Nam, cụm xã đã được áp dụng từ năm 1997 như một không gian liên xã về dịch vụ công, sản xuất và thương mại. Từ năm 2010 - khi chương trình xây dựng nông thôn mới triển khai - cụm xã không chỉ cung cấp dịch vụ cơ bản mà còn trở thành cấu trúc gắn với sản xuất tập trung, logistics, du lịch nông thôn và các mô hình nông thôn mới nâng cao - kiểu mẫu. Trong bối cảnh quản lý hai cấp hiện nay, cụm xã là không gian trung gian giúp điều phối phát triển, quản lý đất đai, kinh tế và hạ tầng liên xã. Trung tâm cụm xã đóng vai trò là cực tăng trưởng, nơi tập trung thương mại - dịch vụ, công nghiệp nông thôn, các thiết chế văn hóa, y tế, giáo dục, dịch vụ công liên xã; về lâu dài có thể phát triển thành đô thị khi đủ điều kiện. Mô hình này giúp tập trung hóa sản xuất - dịch vụ, hình thành vùng nguyên liệu, tăng liên kết giữa HTX và doanh nghiệp, tạo thêm việc làm phi nông nghiệp, cải thiện dịch vụ công và nâng cao năng lực quản trị theo vùng chức năng. Cơ sở pháp lý hiện nay từ các nghị quyết của Đảng và hệ thống luật chuyên ngành tạo điều kiện thuận lợi để triển khai cụm xã - trung tâm cụm xã như một hướng đi phù hợp trong tổ chức không gian nông thôn bền vững.
 |
| PGS.TS Phạm Bích San mang đến một góc nhìn xã hội sâu sắc khi phân tích quy luật “hút - đẩy” của di dân tại Hội thảo “Xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới phù hợp với bối cảnh hiện nay” |
PGS.TS Phạm Bích San mang đến Hội thảo một góc nhìn xã hội sâu sắc khi phân tích quy luật “hút - đẩy” của di dân. Ông chỉ ra rằng các đại đô thị không còn là điểm đến hấp dẫn khi giá nhà tăng cao, giao thông tắc nghẽn, ô nhiễm không khí, chi phí dịch vụ đắt đỏ và đời sống tinh thần nghèo nàn, khiến nhiều người muốn rời đô thị. Nhưng nông thôn cũng chưa đủ hấp dẫn khi thiếu việc làm, giáo dục - y tế còn yếu, môi trường nhiễm bẩn, văn hóa – giải trí đơn điệu và cộng đồng chưa tạo được không gian phát triển cho giới trẻ. Do đó, ông khẳng định phát triển các trung tâm nông thôn mới, hiện đại, đáng sống là yêu cầu tất yếu. Các trung tâm này cần được quy hoạch theo tư duy đô thị, có đủ dịch vụ công, thương mại, không gian công cộng, khu sinh hoạt cộng đồng, hạ tầng môi trường đồng bộ. Cùng với đó, cần phát triển cụm công nghiệp phù hợp, xây dựng đội ngũ giáo viên, bác sĩ, chuyên gia như lực lượng giữ chân nhân lực chất lượng tại địa phương. Quan trọng hơn cả là bộ máy lãnh đạo hiểu về quản trị đô thị, biết khuyến khích xã hội dân sự, tạo môi trường sáng tạo và văn hóa phong phú cho cư dân. Đây sẽ là nền tảng để nông thôn thực sự trở thành nơi đáng sống.
 |
| TS. Nguyễn Ngọc Sơn - Phó Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam đã chỉ rõ hàng loạt thách thức kéo dài gây cản trở phát triển bền vững tại Hội thảo “Xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới phù hợp với bối cảnh hiện nay” |
Riêng đối với ngành chăn nuôi, TS. Nguyễn Ngọc Sơn - Phó Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam – đã chỉ rõ hàng loạt thách thức kéo dài gây cản trở phát triển bền vững. Tỷ lệ chăn nuôi nhỏ lẻ còn cao dẫn đến dịch bệnh phức tạp, ô nhiễm môi trường, giết mổ thủ công thiếu an toàn thực phẩm, và sự tồn tại của các cơ sở chăn nuôi xen cài trong khu dân cư. Giá thành đầu vào tăng, vốn và quỹ đất hạn chế khiến hộ chăn nuôi khó mở rộng quy mô; liên kết chuỗi thiếu bền vững; chất thải chưa được xử lý chuẩn; tình trạng nhập lậu qua biên giới và suy giảm hệ thống thú y cơ sở khiến ngành chịu nhiều sức ép. Trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu, các biến động từ sáp nhập xã, thay đổi quy mô dân cư và tiêu chí đánh giá làm phát sinh nhiều yêu cầu mới. Ông đề xuất cần hoàn thiện thể chế, quy hoạch theo đơn vị hành chính mới, đẩy mạnh đô thị hóa hạ tầng nông thôn, phát triển chăn nuôi tập trung xa khu dân cư, giảm nhanh nhỏ lẻ, hỗ trợ di dời hoặc liên kết thành trang trại lớn; ưu tiên công nghệ xử lý chất thải, giết mổ tập trung; hình thành trung tâm dịch vụ nông nghiệp tại các cụm dân cư; củng cố chuỗi liên kết qua HTX kiểu mới; thúc đẩy chuyển đổi số trong truy xuất nguồn gốc; kiện toàn nhân lực thú y và xử lý nghiêm vi phạm. Ông kiến nghị Quốc hội và Chính phủ sớm ban hành chính sách ưu đãi phát triển chăn nuôi tập trung và tăng cường nguồn nhân lực chuyên môn cho ngành.
Bên cạnh các phân tích và kiến nghị, Hội thảo cũng nhấn mạnh nhiều thách thức lớn cần thận trọng xem xét khi triển khai mô hình cụm, trung tâm nông thôn mới. Một số vùng, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa, dân cư phân tán, địa hình chia cắt khiến việc tập trung các dịch vụ công về một điểm sẽ làm giảm khả năng tiếp cận. Nhiều đồng bào dân tộc thiểu số phải di chuyển thêm chỉ vài kilômét trên đường dốc đã là trở ngại. Trong khi đó, mô hình này phù hợp hơn với khu vực đồng bằng hoặc trung du, nơi hạ tầng giao thông thuận lợi. Một trung tâm nông thôn mới nếu không được thiết kế gắn với đặc thù vùng miền rất dễ tạo ra khoảng cách dịch vụ lớn hơn thay vì thu hẹp.
Cùng với khó khăn hạ tầng, nguồn nhân lực cũng là yếu tố quyết định sự thành công của mô hình. Nhiều nơi có công trình xây dựng khang trang nhưng thiếu nhân sự vận hành, dẫn đến hoạt động cầm chừng hoặc bị bỏ không. Bài học từ các nhà văn hóa cộng đồng trong thập kỷ trước cho thấy đầu tư hạ tầng mà không đi kèm nhân lực và cơ chế vận hành sẽ gây lãng phí. Bên cạnh đó, sau quá trình tinh gọn đơn vị hành chính, nhiều cụm xã được ghép lại chủ yếu theo tiêu chí quản lý mà thiếu phân tích về dòng chảy kinh tế, khiến trung tâm được xây dựng nhưng không hấp dẫn doanh nghiệp và người dân. Trung tâm chỉ thật sự có ý nghĩa khi nằm trong mạng lưới sản xuất - thương mại tự nhiên của vùng: gắn với vùng nguyên liệu, cụm công nghiệp, điểm du lịch, đầu mối giao thương.
Một nguy cơ khác là chênh lệch phát triển giữa các xã trung tâm và xã ngoại vi. Khi nguồn lực đầu tư hạn chế mà bị tập trung quá nhiều vào trung tâm, các xã ven dễ bị “bỏ quên”, đi ngược lại tinh thần thu hẹp khoảng cách vùng miền mà chương trình nông thôn mới hướng tới. Đồng thời, yếu tố văn hóa cộng đồng cũng cần được đặt lên hàng đầu. Ở nhiều vùng dân tộc thiểu số, cấu trúc làng bản có tính ổn định cao, gắn với không gian văn hóa truyền thống. Nếu trung tâm nông thôn được quy hoạch theo hướng “đô thị hóa” quá nhanh, nguy cơ phá vỡ cấu trúc cộng đồng, làm suy yếu thiết chế văn hóa là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Một trung tâm nông thôn mới chỉ bền vững khi tôn trọng, gìn giữ và phát huy bản sắc từng vùng.
Hội thảo “Xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới phù hợp với bối cảnh hiện nay” vì vậy không chỉ là nơi chia sẻ giải pháp mà còn là diễn đàn cảnh báo những nguy cơ có thể phát sinh nếu triển khai thiếu thận trọng. Xây dựng cụm, trung tâm nông thôn mới là hướng đi đúng, nhưng để thực sự trở thành động lực phát triển, cần cách tiếp cận dựa trên nghiên cứu sâu sắc, phân tích khách quan và thiết kế phù hợp với điều kiện từng vùng. Chỉ khi mô hình này được gắn chặt với thực tiễn kinh tế – xã hội, văn hóa và địa lý, đồng thời có đội ngũ nhân lực đủ năng lực, một cơ chế vận hành hiệu quả và sự đồng thuận của cộng đồng, nông thôn Việt Nam mới thực sự bước vào giai đoạn phát triển bền vững, đáng sống, hiện đại và giàu bản sắc trong tương lai.
