Cây đầu dòng – nền tảng giữ giống bưởi Phúc Trạch
Tại các vùng trồng bưởi Phúc Trạch, nhiều hộ dân đang lưu giữ những cây có tuổi đời từ 20-26 năm. Đây là những cây sinh trưởng tốt, cho năng suất ổn định và có chất lượng quả đặc trưng. Những cây ưu tú được tuyển chọn, công nhận làm cây đầu dòng để phục vụ bảo tồn và nhân giống.
 |
| Hộ ông Phan Quốc Bình ở xã Hương Phố, Hà Tĩnh đang lưu giữ những cây có tuổi đời từ 20-26 năm. Đây là cây được tuyển chọn, công nhận làm cây đầu dòng để phục vụ bảo tồn và nhân giống. |
Trước đó, Trung tâm Khuyến nông tỉnh cũng đã xác nhận 8 cây bưởi Phúc Trạch tại 5 xã Hương Trạch, Phúc Trạch, Hương Đô, Hương Giang, Gia Phố (Hương Khê) đạt tiêu chí, chất lượng cao để nhân giống.
Sau gần 2 năm theo dõi, đánh giá, Trung tâm Khuyến nông tỉnh Hà Tĩnh xác nhận có thêm 30 cây bưởi Phúc Trạch đầu dòng đạt tiêu chí, chất lượng cao để nhân giống.cụ thể: Xã Hương Trạch 6 cây, Lộc Yên 4 cây, Gia Phố 4 cây, Hương Phố 4 cây, Phúc Trạch 3 cây, Hương Đô 3 cây, Hương Giang 2 cây, Hà Linh 2 cây và Hương Vĩnh 2 cây, giai đoạn 2013-2019.
Cây đầu dòng không chỉ có giá trị trong sản xuất mà còn là nguồn vật liệu quan trọng để duy trì đặc tính của giống. Những cây được tuyển chọn phải đáp ứng các tiêu chí về sinh trưởng, khả năng cho quả, năng suất, chất lượng quả và tính ổn định.
Từ cây đầu dòng, người dân khai thác mắt ghép, cành chiết để nhân cây giống mới. Nguồn giống này phục vụ trồng mới, tái canh và mở rộng diện tích bưởi Phúc Trạch. Việc sử dụng cây giống có nguồn gốc rõ ràng góp phần hạn chế tình trạng cây giống không đúng chuẩn.
 |
| Cây giống đầu dòng hầu hết hận chế khai thác quả, tập trung nhân giống bằng cách chiết ghép |
Anh Thống, con trai ông Phan Quốc Bình, cho biết cây đầu dòng được gia đình chăm sóc kỹ hơn những cây khác trong vườn. Gia đình chú trọng bón phân cân đối, bổ sung phân hữu cơ và giữ độ ẩm cho đất. Cây cũng được thường xuyên tỉa cành, tạo tán, vệ sinh vườn và theo dõi sâu bệnh.
Đặc biệt, gia đình hạn chế khai thác quả, ưu tiên nuôi những cành khỏe để lấy mắt ghép. Đến nay, mắt ghép và cành chiết từ cây đầu dòng của gia đình đã được nhân ra hơn 5 ha bưởi trong thôn. Riêng gia đình anh Thống có 1 ha.
Theo anh Thống, cây giống được nhân từ cây đầu dòng sinh trưởng khỏe và giữ được những đặc tính tốt của cây mẹ. Đây là nguồn giống giúp người dân yên tâm hơn khi mở rộng diện tích bưởi.
Nhân giống để bảo tồn nguồn gen
Cùng với bảo tồn cây đầu dòng tại các vườn hộ, Cơ sở bảo tồn quỹ gen và nhân giống bưởi Phúc Trạch thực hiện lưu giữ và nhân giống theo quy trình kỹ thuật.
Mắt ghép được khai thác từ cây đầu dòng để tạo cây S0, sau đó lưu giữ an toàn trong nhà lưới. Từ cây S0, cơ sở tiếp tục nhân thành cây S1 để làm nguồn cung cấp mắt ghép phục vụ sản xuất cây giống.
 |
| Việc xây dựng hệ thống cây giống theo các cấp S0, S1 giúp chủ động nguồn vật liệu nhân giống. Đồng thời, đây cũng là giải pháp lưu giữ nguồn gen an toàn, hạn chế nguy cơ mất nguồn giống khi cây đầu dòng tại các vườn hộ bị ảnh hưởng bởi thiên tai hoặc sâu bệnh. |
Hiện cơ sở đang lưu giữ 1 cây đầu dòng được trồng từ năm 2000, 38 cây S0 và 266 cây S1.
Việc xây dựng hệ thống cây giống theo các cấp S0, S1 giúp chủ động nguồn vật liệu nhân giống. Đồng thời, đây cũng là giải pháp lưu giữ nguồn gen an toàn, hạn chế nguy cơ mất nguồn giống khi cây đầu dòng tại các vườn hộ bị ảnh hưởng bởi thiên tai hoặc sâu bệnh.
Đối với người trồng bưởi, chất lượng cây giống có vai trò quan trọng. Cây giống đúng nguồn gen, khỏe mạnh sẽ tạo nền tảng cho cây sinh trưởng tốt, cho năng suất ổn định và giữ được những đặc tính đặc trưng của bưởi Phúc Trạch.
 |
Một cán bộ Phòng Kinh tế, UBND xã Phúc Trạch cho biết, địa phương thường xuyên hướng dẫn các hộ chăm sóc cây đầu dòng, phòng trừ sâu bệnh và khai thác mắt ghép, cành chiết đúng kỹ thuật.
Người dân cũng được khuyến cáo lựa chọn cây giống có nguồn gốc rõ ràng khi trồng mới, mở rộng diện tích. Qua đó, địa phương từng bước kiểm soát chất lượng giống, nâng năng suất và chất lượng bưởi.
Giữ nguồn gen, nâng giá trị đặc sản
Hiện Hà Tĩnh có gần 3.000 ha bưởi Phúc Trạch, trong đó gần 2.800 ha cho quả. Năm 2025, sản lượng đạt hơn 25.000 tấn, mang về gần 700 tỷ đồng.
Với diện tích và giá trị kinh tế ngày càng lớn, việc bảo tồn nguồn gen bưởi Phúc Trạch có ý nghĩa quan trọng. Mỗi cây đầu dòng được bảo tồn không chỉ cung cấp vật liệu nhân giống mà còn góp phần lưu giữ những đặc tính làm nên giá trị riêng của giống bưởi này.
Theo đó, công tác bảo tồn cần gắn với sản xuất. Các cây đầu dòng phải được chăm sóc, theo dõi thường xuyên và khai thác vật liệu nhân giống hợp lý. Cùng với đó là kiểm soát nguồn cây giống, hướng dẫn người dân áp dụng quy trình chăm sóc phù hợp và tăng cường liên kết trong sản xuất.
Khi nguồn giống được kiểm soát từ đầu, chất lượng sản phẩm sẽ có thêm cơ sở để nâng cao. Người dân cũng có điều kiện đầu tư thâm canh, nâng năng suất và tăng thu nhập.
Từ những cây đầu dòng, nguồn gen bưởi Phúc Trạch đang được lưu giữ và nhân rộng vào sản xuất. Đây không chỉ là giải pháp bảo tồn giống mà còn góp phần xây dựng vùng bưởi chất lượng, nâng giá trị đặc sản và tạo nền tảng để bưởi Phúc Trạch phát triển bền vững trong những năm tới.
