Từ chỗ thường xuyên đối mặt với cảnh dội hàng, mất giá, một nhà vườn trồng tắc tại Cần Thơ đã mạnh dạn chuyển đổi sang canh tác theo hướng hữu cơ, đồng thời liên kết với doanh nghiệp để ổn định đầu ra. Nhờ thay đổi phương thức sản xuất, mỗi năm khu vườn cung ứng hàng trăm tấn tắc cho chế biến và xuất khẩu, mang lại lợi nhuận khoảng 3.500 đồng/kg.
Chuyển hướng sản xuất, thay đổi tư duy làm nông
Có gần 10 năm gắn bó với cây tắc (quất), chị Nguyễn Thị Đến, ở xã Tân Hòa, TP Cần Thơ, từng trải qua không ít khó khăn do giá cả và thị trường tiêu thụ thiếu ổn định. Trước đây, với khoảng 1ha diện tích canh tác, sản phẩm chủ yếu được chị đưa ra tiêu thụ tại các chợ truyền thống. Do chưa có doanh nghiệp liên kết bao tiêu, việc sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào nhu cầu thị trường, khiến nhà vườn thường xuyên rơi vào thế bị động.
 |
Đặc biệt, vào mùa mưa hoặc những tháng thời tiết lạnh, sức tiêu thụ giảm, tắc thu hoạch không bán được phải chấp nhận hạ giá. Trong khi đó, chi phí phân bón, nhân công và chăm sóc vườn cây vẫn phải duy trì, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh tế.
Nhận thấy cách sản xuất truyền thống khó bảo đảm sinh kế lâu dài, từ năm 2018, chị Đến bắt đầu hợp tác với Công ty cổ phần Vườn Trái Cửu Long (Le Fruits), từng bước mở rộng quy mô sản xuất và xây dựng vùng nguyên liệu phục vụ chế biến, xuất khẩu.
Đến năm 2022, diện tích vườn đã phát triển lên hơn 5ha, với trên 10.000 cây tắc có độ tuổi từ 3 - 9 năm. Không dừng lại ở việc mở rộng diện tích, chị Đến còn xác định muốn duy trì mối liên kết bền vững với doanh nghiệp thì sản phẩm phải đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, an toàn và quy trình sản xuất.
 |
Đây cũng là lý do chị quyết định chuyển đổi từ phương thức canh tác thông thường sang sản xuất theo hướng hữu cơ. Khoảng 2 - 3 năm trước, gia đình chị đã bắt đầu thay đổi thói quen sử dụng vật tư nông nghiệp, ưu tiên phân bón hữu cơ, chế phẩm sinh học và hạn chế tối đa hóa chất trong quá trình chăm sóc.
Đặc biệt, năm 2026, thông qua dự án “Thí điểm ứng dụng sản xuất hữu cơ tại trang trại ca cao và cây ăn quả nhằm tăng cường khả năng chống chịu với khí hậu và sinh kế của nông dân Việt Nam” do Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam (VOAA) thực hiện, với nguồn viện trợ không hoàn lại của Tổ chức Naturland (Cộng hòa Liên bang Đức), gia đình chị bắt đầu chuyển đổi toàn bộ diện tích sang sản xuất hữu cơ.
Tham gia dự án, nhà vườn được hỗ trợ một phần kinh phí chuyển đổi, từ phân bón, công phun xịt, cắt cỏ đến nhiên liệu và bơm nước. Sự hỗ trợ này góp phần giảm áp lực tài chính trong giai đoạn đầu, khi sản xuất hữu cơ đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ về quy trình chăm sóc, quản lý đất, nguồn nước và tổ chức lao động.
 |
Theo chị Đến, cây tắc có lợi thế là trong thân, lá và trái chứa tinh dầu nên tương đối ít sâu bệnh, không quá khắt khe về hình thức bên ngoài. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu sản xuất hữu cơ, tất cả vật tư đầu vào đều phải được kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm nằm trong danh mục được phép sử dụng.
Hiện khoảng 2,7ha vườn tắc của gia đình đã đạt chứng nhận FSA – tiêu chuẩn đánh giá tính bền vững trong nông nghiệp. Diện tích còn lại đang tiếp tục được hoàn thiện các điều kiện cần thiết để tiến tới chứng nhận hữu cơ.
Một trong những thay đổi rõ nét là phương thức quản lý cỏ và chăm sóc đất. Thay vì sử dụng các biện pháp hóa học, gia đình duy trì khoảng 3 lao động thường xuyên để cắt cỏ thủ công, với chi phí mỗi tháng lên đến hơn chục triệu đồng.
Dù tốn thêm nhân công, chị Đến cho rằng đây là khoản đầu tư cần thiết nhằm bảo vệ đất, nguồn nước và hệ sinh thái trong vườn. Khi giảm phân bón hóa học, tăng cường phân hữu cơ và vi sinh, đất dần trở nên tơi xốp, độ phì được cải thiện, tạo điều kiện cho bộ rễ phát triển khỏe mạnh.
Theo tính toán của nhà vườn, nếu được chăm sóc theo hướng bền vững, tuổi thọ cây tắc có thể kéo dài từ 15 - 20 năm, thay vì khoảng 10 năm khi phụ thuộc nhiều vào phân bón hóa học.
Bên cạnh đó, để hạn chế nguy cơ nhiễm chéo từ các khu vực sản xuất lân cận, chị Đến còn bố trí hàng tràm làm hàng rào sinh học, tạo vùng đệm ngăn thuốc bảo vệ thực vật phát tán vào vườn.
Liên kết bao tiêu, nâng giá trị trái tắc
Điểm khác biệt lớn nhất trong mô hình của chị Đến không chỉ nằm ở phương thức canh tác mà còn ở việc tổ chức sản xuất gắn với thị trường tiêu thụ. Hiện toàn bộ sản lượng tắc của gia đình được Công ty Le Fruits bao tiêu với giá ổn định 8.500 đồng/kg. Khi sản phẩm đạt chứng nhận hữu cơ, mức giá dự kiến được nâng lên 9.350 đồng/kg.
Với năng suất bình quân khoảng 60 tấn/ha/năm, tổng sản lượng toàn vườn hiện dao động từ 250 - 300 tấn/năm. Sau khi trừ các khoản chi phí sản xuất, lợi nhuận nhà vườn thu được khoảng 3.500 đồng/kg.
So với việc tiêu thụ nhỏ lẻ tại các chợ truyền thống trước đây, liên kết với doanh nghiệp giúp chị Đến chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất. Lịch chăm sóc, thu hoạch và phân loại trái được điều chỉnh theo nhu cầu thực tế của đối tác, hạn chế tình trạng thu hoạch ồ ạt dẫn đến dư thừa sản phẩm.
 |
Đáng chú ý, trái tắc sau thu hoạch không chỉ được tiêu thụ dưới dạng quả tươi mà còn được phân loại theo nhiều mục đích sử dụng khác nhau. Tắc xanh phục vụ các đơn hàng siêu thị, trong khi tắc chín được đưa vào chế biến mứt xuất khẩu sang thị trường châu Âu hoặc sản xuất nước ép.
Kích cỡ trái cũng phải đáp ứng yêu cầu của từng đơn hàng, bình quân khoảng 120 trái/kg. Cách phân loại này giúp doanh nghiệp chủ động nguồn nguyên liệu chế biến, đồng thời mở rộng khả năng khai thác giá trị thương phẩm của trái tắc, thay vì chỉ lựa chọn những sản phẩm có hình thức đẹp để bán tươi.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi sang sản xuất hữu cơ không phải lúc nào cũng thuận lợi. Trong những năm đầu, năng suất tắc giảm đáng kể, sản lượng chỉ còn khoảng 20 - 30% so với phương thức canh tác thông thường. Đây là giai đoạn đòi hỏi nhà vườn phải kiên trì, chấp nhận đầu tư và thích nghi với quy trình sản xuất mới.
Sau khoảng 3 - 4 năm cải tạo đất và ổn định hệ sinh thái vườn cây, sản lượng được kỳ vọng có thể phục hồi, thậm chí đạt khoảng 300 - 400 tấn/năm.
Để bảo đảm chất lượng nguyên liệu, doanh nghiệp cũng bố trí nhân sự thường xuyên đến kiểm tra vườn, giám sát quy trình chăm sóc, thu hoạch và lấy mẫu kiểm nghiệm trước khi xuất khẩu. Phía nhà vườn cam kết không tự ý bán sản phẩm ra bên ngoài hoặc đưa nguồn hàng không rõ quy trình từ nơi khác vào vùng nguyên liệu.
 |
Đổi lại, mối liên kết không chỉ dựa trên các điều khoản bao tiêu mà còn đòi hỏi sự chia sẻ và đồng hành giữa hai bên. Khi thị trường tiêu thụ chậm hoặc kho doanh nghiệp bị ùn ứ, chị Đến chủ động phối hợp, linh hoạt đưa một phần sản lượng ra thị trường tự do nhằm giảm áp lực tồn kho cho đối tác, nhưng vẫn bảo đảm duy trì các tiêu chuẩn sản xuất đã cam kết.
Câu chuyện chuyển đổi của gia đình chị Nguyễn Thị Đến cho thấy, sản xuất nông nghiệp hữu cơ muốn phát huy hiệu quả cần được đặt trong mối liên kết chặt chẽ giữa người sản xuất và doanh nghiệp. Khi người nông dân thay đổi tư duy, chú trọng chất lượng, còn doanh nghiệp đồng hành trong tổ chức sản xuất và tiêu thụ, những loại cây trồng vốn có đầu ra bấp bênh hoàn toàn có thể trở thành vùng nguyên liệu phục vụ thị trường xuất khẩu.
Đây cũng là hướng đi đáng chú ý đối với ngành cây ăn trái tại Cần Thơ nói riêng và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long nói chung, trong bối cảnh nông nghiệp đang chuyển dịch theo hướng xanh, an toàn và phát triển bền vững.
