Cây mai vàng và tiềm năng phát triển kinh tế gắn với du lịch tại Ninh Bình

Cây mai vàng là đối tượng hoa cảnh có giá trị nổi bật về thẩm mỹ, văn hóa và kinh tế; đồng thời là loài cây có khả năng tạo cảnh quan, phục vụ lễ hội, không gian du lịch và nhu cầu tiêu dùng hoa Tết.

Hoa mai vàng được nhiều người lựa chọn cho ngày Tết.

Trước đây, hoạt động sản xuất mai vàng tại Ninh Bình còn ở quy mô nhỏ lẻ, phân tán; nguồn giống chưa chủ động, chủ yếu phụ thuộc vào cây đưa từ các tỉnh khác; kỹ thuật nhân giống, chăm sóc, tạo tán và điều khiển ra hoa còn dựa nhiều vào kinh nghiệm nên chất lượng cây chưa đồng đều, giá trị thương phẩm chưa cao và chưa hình thành được mô hình sản xuất gắn với phát triển du lịch.

Trước đây, mô hình trồng hoa mai vàng tại Ninh Bình còn nhỏ lẻ và phân tán.

Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cần xây dựng các mô hình thực nghiệm ngay tại địa phương để kiểm chứng khả năng thích nghi của cây, hoàn thiện quy trình kỹ thuật và tạo cơ sở khoa học cho việc nhân rộng trong sản xuất. Viện Nghiên cứu Rau quả đã phối hợp với các đơn vị địa phương triển khai đề tài khoa học: “Tuyển chọn và phát triển cây mai vàng (Ochna integerrima L.Merr) góp phần phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh Ninh Bình”.

Du khách đi thăm mô hình trồng cây mai vàng tại Ninh Bình.

Trên cơ sở mục tiêu của đề tài, nhóm nghiên cứu của Viện nghiên cứu rau quả đã xây dựng 02 mô hình chính tại Ninh Bình, gồm: Mô hình nhân giống mai vàng quy mô 2.000 m² với 5.000 cây, trong đó có 2.500 cây gieo hạt và 2.500 cây ghép cành; Mô hình sản xuất cây mai vàng thương phẩm quy mô 5.000 m² với 500 cây, tổ chức theo hướng gắn sản xuất với cảnh quan và phát triển du lịch. Các mô hình được theo dõi đồng thời về chỉ tiêu kỹ thuật, sinh trưởng, chất lượng cây, hiệu quả kinh tế và khả năng ứng dụng trong thực tiễn địa phương.

Mô hình nhân giống cây mai vàng cho năng suất tốt

Ngày 4/4/2026, tại Hội thảo khoa học “Kết quả xây dựng các mô hình sản xuất cây giống, cây mai vàng thương phẩm gắn với phát triển du lịch tại Ninh Bình”, nhóm nghiên cứu của Viện nghiên cứu Rau quả cho biết, mô hình gieo hạt cho thấy chất lượng vật liệu giống và hiệu quả áp dụng quy trình kỹ thuật khá rõ. Tỷ lệ hạt chắc của các giống trong mô hình đạt 95,6 - 97,2%, cao hơn rõ rệt so với ngoài mô hình (85,6%). Tỷ lệ nảy mầm cuối cùng đạt bình quân 91,4%; tỷ lệ cây sống đạt 89,7%; tỷ lệ cây đạt tiêu chuẩn xuất vườn đạt 86,3%, cao hơn đối chứng từ 18,8 - 20,9%. Kết quả này chứng tỏ việc lựa chọn cây mẹ, xử lý hạt, giá thể, chế độ tưới và chăm sóc trong mô hình đã phát huy tác dụng tích cực, tạo được quần thể cây giống có độ đồng đều tương đối cao.

Mô hình nhân giống bằng phương pháp gieo hạt cho thấy cây phát triển và đạt tỉ lệ sống cao, phù hợp với khí hậu và thổ nhưỡng tại Ninh Bình.

Nếu mô hình gieo hạt có vai trò tạo nguồn cây con và gốc ghép, thì mô hình ghép cành có ý nghĩa trực tiếp trong việc nhân nhanh cây giống đồng đều và giữ đúng các đặc tính tốt của vật liệu đã được tuyển chọn. Kết quả cho thấy tỷ lệ bật mầm của cây ghép trong mô hình đạt 100%, cao hơn đối chứng (85%). Thời gian để cây ghép bật mầm 50% là 18 ngày, ngắn hơn đối chứng 5 ngày. Đây là chỉ tiêu rất quan trọng, phản ánh khả năng tiếp hợp tốt giữa gốc ghép và mắt ghép cũng như sự phù hợp của biện pháp kỹ thuật được áp dụng.

Mô hình ghép cây mai vàng tại Ninh Bình.

Khả năng sinh trưởng của cành ghép trong mô hình cao hơn đối chứng qua các giai đoạn theo dõi. Sau 60 ngày, chiều dài cành ghép đạt 9,8 cm, cao hơn đối chứng khoảng 1,9 cm; sau 90 ngày đạt 23,9 cm, cao hơn đối chứng 4,7 cm; đến 120 ngày đạt 35,9 cm, trong khi đối chứng đạt 29,6 cm. Sinh trưởng ổn định qua các giai đoạn cho thấy cây ghép trong mô hình phục hồi tốt sau ghép và phát triển đồng đều.

Điểm nhấn là mô hình sản xuất cây mai vàng thương phẩm quy mô 5.000 m² với 500 cây đã chứng minh cây mai vàng sinh trưởng tốt tại Ninh Bình, cho khung tán đẹp, chất lượng hoa khá, tỷ lệ nở đúng dịp Tết đạt khoảng 83%, cao hơn đối chứng 9 điểm phần trăm. Đây là chỉ tiêu có ý nghĩa quyết định đối với giá trị thương phẩm của cây mai vàng, bởi khả năng nở hoa đúng thời điểm là yêu cầu hàng đầu của thị trường hoa Tết và cũng là yếu tố quan trọng khi khai thác cây mai trong các không gian du lịch, lễ hội và trưng bày.

Chất lượng hoa tốt, tỉ lệ nở đúng dịp Tết cao hơn đối chứng 9 điểm phần trăm.

Bên cạnh đó, việc bước đầu ứng dụng công nghệ IoT trong quản lý mô hình cũng cho thấy triển vọng áp dụng công nghệ hiện đại vào sản xuất hoa cây cảnh theo hướng giá trị gia tăng cao.

Hiệu quả từ kinh tế - xã hội đến cảnh quan, môi trường

Kết quả của cả ba hợp phần mô hình đều cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt so với phương thức sản xuất thông thường. Mô hình gieo hạt đạt hiệu quả khoảng 1,25 lần so với đối chứng; mô hình ghép cành cao hơn khoảng 1,30 lần; mô hình thương phẩm cao hơn khoảng 1,28 lần. Điều đó khẳng định đầu tư đúng kỹ thuật, quản lý đồng bộ từ khâu giống đến khâu sản xuất cây thương phẩm đã tạo ra giá trị gia tăng rõ rệt cho người sản xuất.

Những cây mai vàng được trồng thử nghiệm tại Ninh Bình cho ra chất lượng hoa tốt.

Theo tính toán từ số liệu của đề tài, nếu tổ chức sản xuất cây mai vàng ngay tại Ninh Bình thì cây có cùng kích cỡ, hình dáng sẽ có giá thành khoảng 700.000 đồng/cây, thấp hơn đáng kể so với cây vận chuyển từ miền Nam ra miền Bắc do giảm được khoảng 200.000 đồng/cây chi phí vận chuyển. Đối với cây giống, giá thành bình quân khoảng 50.000 đồng/cây, giá bán trung bình khoảng 70.000 đồng/cây, lãi khoảng 20.000 đồng/cây; nếu quy mô sản xuất đạt 7.000 cây/năm thì người dân có thể thu được khoảng 140 triệu đồng lợi nhuận/năm. Đây là cơ sở quan trọng để xem xét phát triển cây mai vàng thành một ngành hàng hoa cảnh có giá trị ở địa phương.

Về mặt xã hội, mô hình đã bước đầu giúp Ninh Bình chủ động hơn về nguồn giống mai vàng, đồng thời hoàn thiện cơ sở thực tiễn cho việc phát triển sản xuất hàng hóa gắn với du lịch. Các kết quả thu được cho thấy cây mai vàng có khả năng thích nghi tương đối tốt với điều kiện sinh thái địa phương và có thể tổ chức sản xuất đồng bộ từ khâu giống đến khâu cây thương phẩm. Đây là nền tảng để từng bước hình thành vùng sản xuất mai vàng mang tính đặc trưng của tỉnh.

Nhóm nghiên cứu đã tìm ra những giống cây mai phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng tại Ninh Bình.

Bên cạnh đó, quá trình triển khai mô hình đã góp phần nâng cao trình độ kỹ thuật cho cán bộ và người tham gia sản xuất, tạo điều kiện tiếp cận các tiến bộ kỹ thuật mới, nhất là trong lĩnh vực nhân giống, chăm sóc, tạo tán và quản lý sản xuất. Với định hướng nông nghiệp gắn du lịch, mô hình còn mở ra khả năng tạo thêm việc làm, tăng thu nhập, phát triển các dịch vụ phụ trợ như tham quan vườn, trải nghiệm nghề trồng mai, chụp ảnh, trưng bày và giới thiệu sản phẩm hoa cảnh.

Về môi trường, các mô hình cho thấy khả năng kiểm soát sâu bệnh tốt hơn so với phương thức sản xuất truyền thống, qua đó góp phần giảm hao hụt và giảm áp lực sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Ở cả mô hình cây giống và mô hình thương phẩm, một số đối tượng sâu bệnh được ghi nhận ở mức nhẹ hơn đối chứng. Điều này có ý nghĩa tích cực đối với sản xuất bền vững, nhất là khi định hướng phát triển mô hình theo hướng gắn với tham quan và du lịch sinh thái.

Mô hình cây mai vàng gắn với phát triển du lịch đang được nhiều người dân, doanh nghiệp và du khách quan tâm.

Ngoài giá trị sản xuất, cây mai vàng còn có giá trị rõ về mặt cảnh quan. Việc phát triển các mô hình trồng mai vàng có thể góp phần làm đẹp môi trường, tăng giá trị thẩm mỹ của không gian sống, tạo điểm nhấn cho các khu du lịch, khu sinh thái và các không gian văn hóa của tỉnh Ninh Bình. Vì vậy, hiệu quả môi trường của mô hình không chỉ thể hiện ở khía cạnh canh tác an toàn hơn mà còn ở giá trị cảnh quan và sinh thái mà cây mai vàng mang lại cho địa phương.

Giải pháp nào để phát triển bền vững vùng trồng mai vàng tại Ninh Bình

Từ những kết quả bước đầu đạt được, có thể thấy cây mai vàng không chỉ dừng lại ở vai trò một loài hoa cảnh phục vụ thị trường dịp Tết, mà đang dần định hình như một hướng phát triển kinh tế nông nghiệp mới, giàu tiềm năng tại Ninh Bình. Việc chủ động được nguồn giống, làm chủ quy trình kỹ thuật từ khâu nhân giống đến sản xuất thương phẩm cùng với khả năng thích nghi tốt với điều kiện sinh thái địa phương đã tạo nền tảng quan trọng để mở rộng quy mô sản xuất trong thời gian tới.

Buổi Hội thảo về mai vàng tại Ninh Bình được nhiều người quan tâm, tham dự.

Đặc biệt, định hướng phát triển mai vàng theo mô hình gắn với du lịch sinh thái và trải nghiệm đang mở ra không gian tăng trưởng mới, phù hợp với xu thế phát triển nông nghiệp đa giá trị. Không chỉ mang lại nguồn thu từ việc bán cây và hoa, các mô hình còn có thể khai thác hiệu quả các dịch vụ đi kèm như tham quan, chụp ảnh, trải nghiệm nghề trồng mai, góp phần đa dạng hóa sinh kế cho người dân nông thôn.

Mới đây, Công ty TNHH Dịch vụ du lịch Chân Tâm đã tiếp nhận 500 cây giống và dự kiến trồng ở Tam Chúc, Hà Nam. Cùng với đó, Công ty TNHH Xây dựng Thương mại và Dịch vụ Minh Ngọc cũng ký nhận 300 cây trồng ở Tam Điệp, Ninh Bình.

Nghi thức ký nhận cây giống mai vàng tại Hội thảo khoa học “Kết quả xây dựng các mô hình sản xuất cây giống, cây mai vàng thương phẩm gắn với phát triển du lịch tại Ninh Bình”.

PGS.TS Đặng Văn Đông - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả - Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (Chủ nhiệm đề tài Tuyển chọn và phát triển cây mai vàng góp phần phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh Ninh Bình) chia sẻ:

“Kết quả đề tài định ra 5 nhóm giống mai khác nhau, mai đầu dòng, các đặc tính ưu Việt, sức khoẻ, chống chịu sâu bệnh khác nhau. Qua quá trình nghiên cứu, tuyển chọn và chăm sóc cây mai, chúng tôi có thể khẳng định cây mai vàng là đối tượng có triển vọng phát triển thành sản phẩm nông nghiệp - cảnh quan - du lịch của tỉnh Ninh Bình.

Mặc dù, triển vọng đề tài phát triển cây mai vàng gắn với du lịch rất tốt nhưng duy trì nó không đơn giản. Trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện quy trình kỹ thuật, mở rộng chuyển giao mô hình cho các tổ chức và cá nhân có nhu cầu, gắn phát triển vùng trồng với các điểm du lịch, sinh thái và văn hóa của địa phương để từng bước hình thành ngành hàng mai vàng có tính đặc trưng, bền vững và hiệu quả.

PGS.TS Đặng Văn Đông - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả.

Trên thực tế, quá trình triển khai mô hình cũng có thuận lợi và khó khăn cho người nông dân khi nuôi trồng cây mai vàng. Thuận lợi là giống cây này cũng dễ chăm bón, ít sâu bệnh và các nhà khoa học chúng tôi sẵn sàng hộ trợ các kỹ thuật phòng trị sâu bệnh, kỹ thuật giúp cây nở hoa đúng lúc mong muốn. Khó khăn là cây phát triển chậm, do vậy giai đoạn đầu bà con nên kết hợp trồng xen canh với các cây trồng khác, lấy ngắn nuôi dài chứ trồng mai xong chờ kinh tế ngay trong năm đầu thì rất khó”.

Bên cạnh đó, PGS.TS Đặng Văn Đông cũng mong muốn tỉnh Ninh Bình có cơ chế cụ thể hơn cho người trông cây mai vàng, ví dụ như vốn ban đầu, để năm thứ nhất khi chưa có nguồn thu người nông dân còn có sinh kế.

PGS.TS Đặng Văn Đông cùng lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ Ninh Bình đang kiểm tra, chia sẻ về cách nhận biết một số giống mai vàng.

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững, Ninh Bình cần tiếp tục hoàn thiện quy trình kỹ thuật phù hợp với từng vùng sinh thái, đẩy mạnh công tác chuyển giao khoa học công nghệ, đồng thời xây dựng các vùng trồng tập trung gắn với quy hoạch du lịch. Việc hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất – tiêu thụ – dịch vụ cũng là yếu tố then chốt nhằm nâng cao giá trị gia tăng và đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm.

Bên cạnh đó, cần chú trọng xây dựng thương hiệu “mai vàng Ninh Bình” gắn với tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và bản sắc địa phương. Khi thương hiệu được định vị rõ ràng trên thị trường, sản phẩm không chỉ nâng cao sức cạnh tranh mà còn góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất, con người Ninh Bình đến với du khách trong và ngoài nước.

Với những lợi thế sẵn có cùng định hướng phát triển đúng đắn, cây mai vàng hoàn toàn có thể trở thành một ngành hàng đặc trưng, hội tụ cả giá trị kinh tế, văn hóa và sinh thái. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao thu nhập cho người dân mà còn là bước đi phù hợp trong chiến lược phát triển nông nghiệp xanh, bền vững và gắn với du lịch của tỉnh trong giai đoạn tới.