Từng mọc đầy ven bờ ruộng, bờ mương và hàng rào ở nhiều vùng quê Nam Bộ, bình bát dây vốn chỉ là thứ rau dại gắn với những bữa cơm đạm bạc. Thế nhưng những năm gần đây, từ đọt non, lá non đến quả chín của loài cây này đều được nhiều người tìm mua như một món đặc sản dân dã mang đậm hương vị quê hương.
Bình bát dây có tên khoa học Coccinia grandis, thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae). Cây là dạng dây leo thân mềm, sinh trưởng khỏe, thường bò hoặc leo bám trên hàng rào, bụi cây, bờ kênh, ven ruộng hay những bãi đất hoang. Thân có tua cuốn, lá màu xanh hình tim hoặc chia thùy nông, hoa nhỏ màu trắng và kết quả quanh năm.
 |
| Bình bát dây hay còn gọi là dưa dại, mảnh bát, bình bát leo... |
Ở nhiều địa phương, loài cây này còn được gọi bằng những cái tên như dưa dại, mảnh bát, bình bát leo... Chính sự khác biệt trong cách gọi khiến không ít người nhầm lẫn với cây bình bát thân gỗ – loài cây cho quả lớn thường mọc ở vùng ngập nước.
 |
| Quả bình bát dây có thể ăn được. |
Khác với bình bát thân gỗ, quả của bình bát dây có kích thước nhỏ, hình bầu dục hoặc thuôn dài chỉ khoảng vài centimet. Khi còn non, quả màu xanh có sọc trắng; đến lúc chín chuyển sang màu đỏ tươi rất bắt mắt.
Điều đặc biệt của bình bát dây là gần như mọi bộ phận non của cây đều có thể sử dụng làm thực phẩm.
 |
| Bình bát xào tôm |
 |
| Canh bình bát nấu trứng vịt lộn |
Đọt non và lá non được xem là phần ngon nhất. Sau khi hái về, người dân chỉ cần nhặt sạch rồi luộc, xào tỏi hoặc nấu canh. Rau có vị thanh mát, giòn nhẹ, không đắng cũng không quá hăng như nhiều loại rau đồng khác.
Ở nhiều tỉnh miền Tây, bình bát dây thường được dùng để:
Luộc chấm mắm kho, mắm cá hoặc nước mắm tỏi ớt.
Xào với tỏi hoặc thịt bò.
Nấu canh với tôm, thịt băm, cá lóc hoặc xương heo.
Ăn kèm các món lẩu đồng quê.
Đặc biệt, món canh bình bát dây được nhiều người xem là hương vị khó quên của tuổi thơ. Nước canh trong, vị ngọt tự nhiên hòa cùng độ giòn của rau tạo nên cảm giác thanh mát, rất thích hợp trong những ngày nắng nóng.
Không chỉ phần lá, quả bình bát dây cũng có thể ăn được. Quả non đôi khi được dùng như một loại rau trong các món xào hoặc canh. Khi chín đỏ, ruột quả mềm, vị chua ngọt nhẹ, trở thành món ăn vặt quen thuộc của trẻ em vùng quê ngày trước.
Có thời điểm, bình bát dây mọc nhiều đến mức chẳng ai nghĩ sẽ đem bán. Người dân chỉ cần ra hàng rào hay bờ mương là có thể hái đủ cho cả bữa cơm gia đình.
 |
| Bình bát dây có thể ăn cả hoa, lá và quả, vừa làm thực phẩm, vừa làm dược liệu trong Đông y. |
Thế nhưng cùng với xu hướng tìm về những thực phẩm tự nhiên và hương vị quê nhà, loại rau dân dã này ngày càng xuất hiện nhiều trên các chợ quê, cửa hàng nông sản và các phiên chợ trực tuyến.
Nguồn cung chủ yếu vẫn là cây mọc tự nhiên nên số lượng không nhiều. Chính sự khan hiếm theo mùa khiến giá bình bát dây có lúc lên đến vài chục nghìn đồng mỗi kilogram nhưng vẫn được nhiều người đặt mua, đặc biệt là những người xa quê muốn tìm lại hương vị tuổi thơ.
Theo một số nghiên cứu về Coccinia grandis, lá và quả chứa nhiều vitamin A, vitamin C, chất xơ cùng các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên. Trong y học dân gian ở nhiều nước châu Á, cây còn được sử dụng như một loại rau hỗ trợ thanh nhiệt, bổ sung dưỡng chất và góp phần duy trì sức khỏe.
Dù vậy, bình bát dây chủ yếu vẫn được sử dụng như một loại thực phẩm trong bữa ăn hằng ngày, không nên xem là dược liệu thay thế cho thuốc điều trị bệnh.
Giữa vô vàn thực phẩm hiện đại, bình bát dây vẫn giữ nguyên nét bình dị vốn có. Không cần chăm bón cầu kỳ, không đòi hỏi đất tốt, loài dây leo này vẫn xanh tốt quanh năm, hào phóng cho những đọt non, lá non và cả những chùm quả đỏ mọng.
Từ một loại rau dại từng gắn với những bữa cơm nghèo, bình bát dây hôm nay trở thành món đặc sản được nhiều người thành phố yêu thích. Điều níu chân thực khách không chỉ là vị giòn ngọt đặc trưng mà còn là cảm giác được tìm lại một phần ký ức của làng quê Việt – nơi những món ngon đôi khi bắt đầu từ những loài cây mọc ven hàng rào, bên bờ ruộng.
