Giữa miền núi Đông Bắc hùng vĩ, nơi hai dòng sông Gâm và sông Năng gặp nhau, hồ thủy điện Na Hang mở ra một không gian mênh mang của núi, rừng và mặt nước. Hàng trăm ngọn núi đá vôi soi bóng xuống lòng hồ xanh biếc, xen giữa những thác nước, bản làng và cánh rừng nguyên sinh. Cảnh sắc ấy khiến nơi đây được nhiều du khách ví như “Vịnh Hạ Long giữa đại ngàn”.
Tên gọi chính thức của công trình là Nhà máy Thủy điện Tuyên Quang, nhưng người dân và du khách vẫn quen gọi là thủy điện Na Hang vì công trình được xây dựng tại khu vực Na Hang, trên dòng sông Gâm. Nhà máy khởi công cuối năm 2002, hoàn thành năm 2008, gồm ba tổ máy với tổng công suất lắp đặt 342 MW. Sản lượng điện trung bình theo thiết kế đạt khoảng 1,3 tỷ kWh mỗi năm.
Hồ chứa có dung tích khoảng 2 tỷ m³ nước, trong đó dung tích phòng lũ khoảng 1 tỷ m³; diện tích mặt nước hơn 8.000 ha. Bên cạnh nhiệm vụ phát điện, công trình còn góp phần cắt giảm lũ, điều tiết nước cho vùng hạ du và phục vụ sản xuất nông nghiệp. Từ một công trình năng lượng quan trọng của quốc gia, quá trình tích nước đã tạo nên một vùng hồ rộng lớn, đồng thời mở ra tiềm năng mới cho phát triển du lịch, thủy sản và sinh kế của cộng đồng địa phương.
 |
| Hồ thủy điện Na Hang tỉnh Tuyên Quang. Ảnh: Bùi Thanh Tùng. |
“Vịnh Hạ Long” giữa núi rừng Đông Bắc
Điều tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của hồ Na Hang không chỉ là mặt nước rộng, mà còn là sự giao hòa giữa hồ, núi đá vôi, rừng tự nhiên và văn hóa bản địa. Bao quanh lòng hồ là những dãy núi trùng điệp, gắn với truyền thuyết 99 con phượng hoàng cùng hội tụ về miền đất này.
Ngồi trên thuyền xuôi theo mặt hồ, du khách có thể cảm nhận sự thay đổi của cảnh vật qua từng khúc sông. Khi là vách núi dựng đứng soi mình xuống mặt nước; khi là cánh rừng xanh thẳm ẩn hiện trong mây; lúc lại bắt gặp một thác nước trắng xóa đổ xuống từ lưng chừng núi. Vẻ đẹp vừa kỳ vĩ, vừa tĩnh lặng ấy tạo cho Na Hang một bản sắc riêng, khó trộn lẫn với những vùng hồ thủy điện khác.
Điểm nhấn trên hành trình khám phá lòng hồ là Cọc Vài Phạ, theo tiếng Tày có nghĩa là “cọc buộc trâu trời”. Ngọn núi đá đứng giữa mặt nước gắn với truyền thuyết về chàng Tài Ngào và khát vọng chế ngự thiên nhiên, bảo vệ cuộc sống của cư dân miền núi.
Du khách còn có thể ghé thác Khuổi Nhi, đền Pác Tạ, thác Pác Ban – thác Mơ, các lồng nuôi cá trên hồ và những bản làng ven sông. Trong đó, đền Pác Tạ nằm gần nơi hợp lưu của sông Gâm và sông Năng, không chỉ mang giá trị tâm linh mà còn chứa đựng những lớp trầm tích lịch sử, văn hóa của vùng đất Na Hang.
Đặc biệt, Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang – Lâm Bình đã được xếp hạng danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt. Đây là cơ sở quan trọng để bảo tồn cảnh quan, đa dạng sinh học và từng bước xây dựng Na Hang – Lâm Bình trở thành khu du lịch sinh thái trọng điểm của tỉnh Tuyên Quang.
 |
| Hồ thủy điện Na Hang tỉnh Tuyên Quang, được ví như “Vịnh Hạ Long giữa đại ngàn”. Ảnh: Bùi Thanh Tùng. |
Tiềm năng từ thiên nhiên và văn hóa bản địa
Không gian hồ Na Hang hội tụ điều kiện phát triển nhiều loại hình du lịch. Trước hết là du lịch sinh thái lòng hồ với các hoạt động đi thuyền, ngắm cảnh, khám phá thác nước, tìm hiểu hệ sinh thái và trải nghiệm cuộc sống của cư dân ven hồ. Nếu được tổ chức bài bản, đây có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, có khả năng tạo dựng thương hiệu riêng cho Tuyên Quang.
Những cánh rừng, núi đá vôi, hang động và thác nước còn tạo điều kiện phát triển du lịch trekking, nghỉ dưỡng, nghiên cứu thiên nhiên, giáo dục môi trường và các hoạt động thể thao ngoài trời. Vùng Hồng Thái với khí hậu mát mẻ, ruộng bậc thang và những vườn lê nở trắng vào mùa xuân có thể bổ sung cho tuyến du lịch lòng hồ, giúp kéo dài thời gian lưu trú của du khách.
Giá trị của Na Hang còn nằm ở đời sống văn hóa phong phú của các cộng đồng Tày, Dao, Mông và nhiều dân tộc khác. Hát Then, đàn Tính, lễ hội Lồng Tông, lễ cấp sắc, trang phục truyền thống, nhà sàn, nghề thủ công và ẩm thực bản địa đều là những tài nguyên quý để phát triển du lịch cộng đồng.
Du khách đến đây không chỉ để ngắm cảnh mà còn có thể ở homestay, cùng người dân chế biến món ăn, nghe hát Then, tìm hiểu phong tục và trải nghiệm nhịp sống vùng cao. Chính sự tham gia của cộng đồng sẽ làm cho chuyến đi có chiều sâu, đồng thời giúp lợi ích từ du lịch được giữ lại nhiều hơn cho người dân địa phương.
Mặt nước rộng lớn cũng tạo thuận lợi cho nuôi trồng và khai thác thủy sản. Theo thông tin được tỉnh Tuyên Quang công bố, năm 2023, sản lượng nuôi trồng và đánh bắt thủy sản của Na Hang đạt khoảng 2.103 tấn. Các mô hình nuôi cá lồng, trải nghiệm đánh bắt và thưởng thức cá đặc sản ngay trên hồ có thể được phát triển thành sản phẩm du lịch nông nghiệp – ẩm thực hấp dẫn.
Những tín hiệu thị trường tương đối tích cực. Trong quý I năm 2024, Na Hang được công bố đã đón trên 240.000 lượt khách, doanh thu du lịch ước trên 288 tỷ đồng. Điều này cho thấy sức hút của điểm đến, nhưng cũng đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng dịch vụ, gia tăng số khách lưu trú và kiểm soát tác động lên môi trường.
 |
| Núi “Cọc Vài” trên hồ thủy điện Na Hang. Ảnh: Trang thông tin điện tử xã Nà Hang. |
Không đánh đổi cảnh quan để lấy tăng trưởng ngắn hạn
Tiềm năng lớn không đồng nghĩa với việc du lịch sẽ tự nhiên phát triển bền vững. Na Hang vẫn còn những điểm nghẽn về giao thông, cơ sở lưu trú, bến thuyền, chất lượng phương tiện vận chuyển khách, nhân lực du lịch và sản phẩm vui chơi vào buổi tối. Mức nước hồ thay đổi theo quá trình vận hành thủy điện cũng ảnh hưởng đến một số tuyến, điểm tham quan.
Nếu lượng khách tăng nhanh nhưng thiếu kiểm soát, rác thải nhựa, nước thải, hoạt động xây dựng ven hồ, nuôi cá lồng và mật độ phương tiện thủy có thể gây áp lực lên hệ sinh thái. Văn hóa bản địa cũng có nguy cơ bị sân khấu hóa hoặc thương mại hóa nếu cộng đồng chỉ tham gia với vai trò trình diễn mà không thực sự được quyết định và hưởng lợi.
Vì vậy, phát triển du lịch hồ Na Hang cần đặt bảo tồn làm nền tảng. Trước hết, địa phương cần xác định sức chứa môi trường cho từng khu vực; kiểm soát rác thải, nước thải và công trình xây dựng ven hồ; đồng thời chuẩn hóa tàu du lịch, áo phao, bến đón khách, quy trình cứu hộ và giá dịch vụ.
Các sản phẩm du lịch cần được liên kết thành một hành trình hoàn chỉnh: tham quan nhà máy thủy điện, du thuyền Cọc Vài Phạ, thác Khuổi Nhi, đền Pác Tạ, trải nghiệm nuôi cá, thưởng thức ẩm thực và nghỉ tại bản du lịch cộng đồng. Tuyến Na Hang – Lâm Bình cũng có thể được kết nối với Bắc Mê, hồ Ba Bể và các điểm du lịch vùng Đông Bắc để mở rộng thị trường.
Cùng với đó, cần đào tạo người dân về nghiệp vụ homestay, an toàn thực phẩm, hướng dẫn du lịch, giao tiếp và quảng bá trên nền tảng số. Người dân địa phương phải được xem là chủ thể của quá trình phát triển, không chỉ là người cung cấp lao động hoặc biểu diễn văn hóa cho du khách.
 |
| Ảnh: Trang thông tin điện tử xã Nà Hang. |
Từ một công trình thủy điện, Na Hang đã hình thành nên một không gian cảnh quan đặc biệt giữa đại ngàn Tuyên Quang. Nhưng giá trị lâu dài của vùng hồ không chỉ nằm ở mặt nước xanh hay những ngọn núi soi bóng. Giá trị ấy nằm trong sự chung sống hài hòa giữa thiên nhiên, văn hóa và con người.
Nếu được quy hoạch thận trọng, quản lý có trách nhiệm và phát triển với sự tham gia thực chất của cộng đồng, hồ thủy điện Na Hang hoàn toàn có thể trở thành điểm sáng của du lịch sinh thái vùng Đông Bắc – nơi du khách tìm thấy vẻ đẹp nguyên sơ, còn người dân địa phương có thêm sinh kế từ chính những giá trị mà họ gìn giữ qua nhiều thế hệ.
