Trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam đang chuyển từ tư duy “độc canh – sản lượng” sang “đa giá trị – sinh thái – du lịch trải nghiệm”, những mô hình canh tác sáng tạo, biết tận dụng lợi thế tự nhiên, văn hóa và thị trường đang ngày càng khẳng định vai trò quan trọng. Tại vùng quê Chí Hòa, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình, (nay là xã Hồng Minh, tỉnh Hưng Yên), Hợp tác xã hoa sen Vân Đài là một điển hình tiêu biểu. Từ những chân ruộng trũng trước kia chỉ trồng lúa kém hiệu quả, HTX đã mạnh dạn chuyển đổi, hình thành cánh đồng sen trăm hoa rực rỡ, kết hợp du lịch trải nghiệm và chế biến sản phẩm OCOP. Không dừng lại ở đó, HTX tiếp tục phát triển một mô hình canh tác tuần hoàn độc đáo: vụ hè trồng sen, vụ thu – đông luân canh với hoa lay ơn. Mô hình này không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao mà còn tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt đối với du khách và các địa phương đến học tập.
Từ đất trũng kém hiệu quả đến cánh đồng sen rực rỡ – nền tảng của mô hình luân canh
 |
| Khu ruộng trũng mùa xuân mùa hè HTX hoa sen Vân Đài trồng hoa sen |
Ý tưởng phát triển vùng sen Vân Đài xuất phát từ nhu cầu khai thác hiệu quả quỹ đất trũng bị bỏ không hoặc cho năng suất lúa thấp. Dưới sự tư vấn của các nhà khoa học Viện Nghiên cứu Rau quả, HTX hoa sen Vân Đài được thành lập, từng bước quy hoạch, cải tạo hệ thống mương, nước, phân khu sản xuất thành các ô đầm sen khoa học. Trên diện tích hàng hecta, HTX phát triển nhiều giống sen khác nhau, vừa phục vụ cảnh quan, du lịch, vừa cung cấp nguyên liệu chế biến hạt sen khô, ngó sen, củ sen và đặc biệt là sản phẩm trà ướp sen – đã đạt chuẩn OCOP, trở thành thương hiệu đặc trưng.
Vụ sen kéo dài từ mùa xuân đến hết mùa hè – thời điểm sen nở rộ, cũng là mùa du lịch trải nghiệm sôi động nhất trong năm. Mỗi mùa sen, cánh đồng Vân Đài đón hàng nghìn lượt khách đến tham quan, chụp ảnh, thưởng trà, tận hưởng không gian thiên nhiên thanh mát. Sen vì vậy không chỉ là cây nông nghiệp mà còn là “cây du lịch”, “cây văn hóa”, mang lại giá trị tổng hợp lớn hơn nhiều so với trồng lúa truyền thống.
Bước đột phá sáng tạo: luân canh sen – hoa lay ơn theo hướng tuần hoàn sinh thái
 |
| Đến vu thu đông cũng trên ruộng đó, HTX tháo nước trồng hoa lay ơn |
Khi vụ sen kết thúc, thay vì để đất nghỉ, HTX hoa sen Vân Đài triển khai một ý tưởng táo bạo: lợi dụng nền đất đã được cải tạo, bồi đắp hữu cơ từ vụ sen để trồng hoa lay ơn vào vụ thu – đông. Về mặt kỹ thuật, đây là sự kết hợp rất hợp lý. Sen là cây ưa nước, sinh trưởng mạnh vào mùa nóng, tạo lượng sinh khối lớn, góp phần cải thiện độ phì và cấu trúc đất. Sau khi thu hoạch, nước được rút cạn, đất được xử lý và lên luống trồng hoa lay ơn – loài hoa ưa khí hậu mát, phù hợp với thời vụ từ tháng 9 đến tháng 12 hằng năm ở đồng bằng Bắc Bộ.
Hoa lay ơn vừa dễ tiêu thụ, vừa là mặt hàng “thời điểm vàng” phục vụ thị trường Noel, Tết Nguyên đán và các hoạt động lễ hội, cưới hỏi. Kinh nghiệm ở nhiều địa phương cho thấy, lay ơn là cây cho giá trị thu nhập cao hơn hẳn so với rau màu hay cây trồng thông thường trong cùng mùa vụ. Đặc biệt, việc luân canh với sen giúp hạn chế đáng kể sâu bệnh trên lay ơn nhờ thay đổi điều kiện sinh thái đất và thủy văn, cắt đứt vòng đời mầm bệnh – điều mà nhiều tài liệu kỹ thuật đã khuyến cáo.
Như vậy, trên cùng một diện tích đất trũng, HTX đã thực hiện hai chu kỳ sản xuất khác nhau nhưng bổ trợ nhau chặt chẽ: sen tạo cảnh quan – du lịch – sản phẩm OCOP vào mùa hè; lay ơn tạo sản phẩm hàng hóa giá trị cao vào mùa thu – đông. Đó chính là tư duy “một đất – hai giá trị”, “một mô hình – nhiều lợi ích”.
Tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt: kinh tế – văn hóa – du lịch – môi trường
 |
| Sau 2 tháng cây lay ơn đã lên xanh tốt |
Điểm đáng ghi nhận là mô hình này không chỉ hiệu quả về kinh tế mà còn mang đậm yếu tố văn hóa, cảnh quan và trải nghiệm. Mùa hè, du khách đến với Vân Đài để hòa mình trong hương sen thanh khiết, trên nền câu chuyện văn hóa – lịch sử đặc sắc của vùng đất gắn với những truyền thuyết và giá trị di sản. Mùa thu – đông, vùng đất ấy lại khoác lên tấm áo mới với sắc lay ơn rực rỡ, kéo dài chuỗi hoạt động du lịch, kéo dài nguồn thu từ dịch vụ trải nghiệm, chụp ảnh, thưởng hoa.
Về kinh tế, HTX vừa tận dụng tối đa quỹ đất, vừa đa dạng hóa nguồn sản phẩm: từ sản phẩm sen tươi, sen chế biến đến hoa thương phẩm phục vụ thị trường Tết. Về xã hội, mô hình tạo việc làm, tăng thu nhập, giữ chân lao động nông thôn, đồng thời trở thành nơi học tập, tham quan của nhiều địa phương, cơ quan quản lý, hợp tác xã khác. Về môi trường, đây là mô hình nông nghiệp gần gũi thiên nhiên, tận dụng vòng tuần hoàn sinh thái, hạn chế hóa chất, thân thiện với hệ sinh thái nông thôn.
Triển vọng nhân rộng và thông điệp gửi gắm
 |
Sau 3 tháng hoa lay ơn khoe sắc,đẹp không khác gì hoa sen |
Mô hình luân canh “mùa hè – sen, mùa thu – đông – lay ơn” của HTX hoa sen Vân Đài cho thấy tư duy nông nghiệp hiện đại: không chỉ trồng cây để thu hoạch, mà là trồng giá trị, trồng cảnh quan, trồng trải nghiệm và trồng sinh kế bền vững. Đây là hướng đi hoàn toàn phù hợp với chủ trương phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn xanh và du lịch trải nghiệm mà nhiều địa phương đang theo đuổi.
Nếu có sự đồng hành của nhà khoa học, chính quyền địa phương, chính sách hỗ trợ hạ tầng, tín dụng và xúc tiến thương mại, mô hình này hoàn toàn có thể nhân rộng ở nhiều vùng đất trũng khác của đồng bằng Bắc Bộ và các địa phương có điều kiện tương đồng. Khi đó, không chỉ có thêm những “Vân Đài mới” tỏa hương sắc trên bản đồ nông nghiệp Việt Nam, mà còn góp phần khẳng định vị thế của một nền nông nghiệp sáng tạo, biết khai thác giá trị văn hóa – sinh thái – du lịch, hướng tới phát triển bền vững.
HTX hoa sen Vân Đài đã chứng minh rằng, với tư duy đổi mới, sự kết hợp hài hòa giữa khoa học, thiên nhiên và thị trường, những chân ruộng trũng tưởng như “vùng đất khó” hoàn toàn có thể trở thành những không gian xanh đáng mơ ước, nơi nông nghiệp không chỉ là sản xuất, mà còn là nghệ thuật, là sinh kế, là niềm tự hào và là điểm đến đầy hấp dẫn đối với du khác
