Ngược dòng lịch sử, chúng tôi đi tìm những nhân chứng cho những câu chuyện xung quanh bộ môn một thời “kêu mưa, gọi gió” tại tỉnh Đắk Lắk.
 |
| Mùa khô là thời điểm dòng sông Sêrêpốk cạn nước, gỗ lũa lộ thiên lôi cuốn những người chơi gỗ lũa. |
Những năm 1980 đến khoảng trước năm 2000, tại tỉnh Đắk Lắk bùng nổ câu chuyện tìm kiếm, khai thác các loại gỗ lũa. Người đam mê bộ môn này đổ về các cánh rừng bên dòng sông Sêrêpốk.
Những người đi tìm gỗ lũa nay cũng bước sang tuổi ngoài 80 như ông Nguyễn Trung Tuyến, Nguyễn Hồ (Đắk Lắk), Phạm Việt Khôi, Lê Thanh (Lâm Đồng), Phan Thiệt, Trần Danh (Khánh Hòa)… những dấu chân của họ đã in trên những cánh rừng trong ròng rã hơn chục năm trời.
Ông Lê Thanh, xã Đam Rông 3, tỉnh Lâm Đồng cho biết: Ông và một số người đam mê gỗ lũa đã lặn lội lên những cánh rừng già bên dòng sông Sêrêpốk những năm 1980 khi nạn khai phá rừng diễn ra ồ ạt, đó là thời điểm lượng gỗ lũa còn khá nhiều.
 |
| Những gỗ lũa có kích thước dài đã trở thành tiểu cảnh cho những ý tưởng độc lạ. |
Tại sông Đam Rông, một nhánh đổ về sông Sêrêpốk, ông Thanh kể thêm: "Những năm ấy, các hồ thủy lợi mùa khô trơ cạn đáy. Gỗ lũa phơi mình trên cạn, rất dễ để tìm kiếm, khai thác. Chúng tôi hì hục cả chục ngày trời mới đào được một gốc cây".
Anh Vũ Văn Công ở thôn Cát Lợi, xã Vĩnh Lương (TP. Nha Trang cũ) xuất thân từ một gia đình nông dân ở Ý Yên (tỉnh Nam Định cũ), mê những hình thù kỳ lạ của gốc, rễ cây khô đã trở thành “tín đồ” của loại hình nghệ thuật độc đáo này từ nhỏ. “Loại gỗ lũa này được chôn vùi sâu dưới lớp đất, gần như tách biệt hoàn toàn với môi trường bên ngoài. Do đó, chúng thường giữ nguyên được màu sắc tự nhiên của loại gỗ gốc (nâu, vàng, xám) và có độ cứng cực cao” – anh Công cho biết.
Ông Nguyễn Vi Dân, ngày trước có kể cho chúng tôi nghe, hễ nghe ở đâu có người đang đốn cây là ông tìm đến xem và hỏi mua bằng được phần gốc, rồi thuê nhân công tới đào, đem về và biến chúng thành các tác phẩm nghệ thuật được nhiều khách hàng ưa chuộng. Trong đó, phải kể tới những tác phẩm như: Mẹ bồng con, Sợi tóc, Vẻ đẹp người thiếu phụ…
 |
| Nghệ nhân SVC Việt Nam Nguyễn Vi Dân, Chủ nhiệm CLB Đá - Gỗ lũa tỉnh Đắk Lắk, một trong những người săn tìm gỗ lũa sớm nhất tại Đắk Lắk. (Ảnh: NVCC). |
Tại những cánh đồng thuộc các xã Yang Mao, Hòa Lễ (huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk cũ) các gốc cây thuộc nhóm I như Bằng lăng, Gu mật, Gỗ đỏ, Huỳnh đường, Pơ mu, Trắc đen, Trầm hương; gỗ nhóm II như Cẩm xe, Lim, Sến trắng khá nhiều. Đây cũng là những loại gỗ lũa được dân sành chơi sưu tầm lúc bấy giờ.
 |
| Tác phẩm gỗ lũa không chỉ là nghệ thuật mà còn là "hồn" của thiên nhiên được các nghệ nhân tài hoa tái sinh, nổi bật với các tác phẩm độc bản, sống động từ gốc, rễ xoắn mạnh mẽ. |
Dành cả tuổi thanh xuân thổi hồn vào tác phẩm
Đó là cách nói ví von của những người đam mê gõ lũa ngày ấy. Những người say mê gỗ lũa thường có một triết lý riêng, coi nó là “kỳ mộc”, là phần “đời người, đời đá” của những người đam mê. Gỗ lũa là phần còn lại duy nhất của cây gỗ đã chết vì chất của gỗ lũa rất cứng, không mối mọt nào ăn được, không bị cong vênh hay ảnh hưởng mưa nắng. Theo chia sẻ của các nghệ nhân chơi lũa, lũa có 3 loại: lũa nằm sâu trong lòng đất, lũa chìm trong bùn nước và lũa được tạo thành từ mưa, gió. Để có được những tác phẩm ưng ý, những người đam mê gỗ lũa đã dành phần lớn thời gian để biến những gốc cây trơ trụi thành những tác phẩm để đời.
Với nhiều người, những khúc gỗ lũa bề ngoài mục nát kia chắc chẳng còn mấy giá trị, nhưng dưới con mắt của những người đi săn gỗ lũa, chúng hoàn toàn có thể trở thành tác phẩm nghệ thuật. Để có thể làm sống lại được những khúc gỗ lũa vô tri, họ nhờ bàn tay để biến ý tưởng thành tác phẩm mang những thông điệp khác nhau.
 |
| Với anh Nguyễn Dương, niềm đam mê gỗ lũa đã ngấm vào máu thịt mình. |
Anh Nguyễn Dương ở xã Liên Sơn Lắk cho biết: Cái khó là từ một gốc cây thô, mình phải nhìn, phải định hình từng chi tiết phù hợp với thế gì, con gì. Muốn tạo một bức tượng phải hiểu được cái tâm, tính cách của nhân vật. Để cho ra đời một tác phẩm tâm đắc, đổi lấy cái gật đầu ưng ý của khách hàng, người cầm đục phải ấp ủ rất nhiều”. Để có một tác phẩm hoàn thiện, nhiều khi anh phải bỏ ra vài ba tháng, thậm chí cả năm để suy tưởng, xoay chiều, đảo thế, phát hiện từng đường vòng, nét lượn của gốc, rễ cây…
Còn theo ông Phạm Đình Nguyên ở xã Buôn Đôn thì tác phẩm gỗ lũa chỉ có giá trị khi nó ở dạng nguyên gốc cây ban đầu. Khi chúng bị chắp nối thì tác phẩm trở nên vô hồn và không còn giá trị nghệ thuật. Màu sắc của những sản phẩm này là màu vàng, nâu cánh gián hoặc đen sẫm, gợi lên màu thời gian và mang lại cho người xem một cảm giác chắc bền. Mỗi gốc cây vô hồn, qua bàn tay tài hoa của những người đâm mê đã thành những tác phẩm mang dấu ấn riêng.
 |
| Anh Vũ Văn Công, phường Nha Trang (Khánh Hoà) dành cả tuổi thanh xuân để "thổi hồn vào đá". |
Ý tưởng chế tác tác phẩm tùy thuộc vào “điều kiện chết” của gỗ lũa
Ông Nguyễn Phương, một thương lái buôn bán gỗ lũa thành phẩm cho biết: Việc khai thác vô cùng khó khăn, đòi hỏi kỹ thuật cao để không làm tổn hại đến phần rễ và hình dáng độc đáo. Chính sự khó khăn và độ bền bỉ khiến dòng gỗ lũa nằm sâu trong lòng đất có giá trị rất cao và được săn lùng làm tượng hoặc đồ mỹ nghệ.
Với kinh nghiệm nhiều năm gắn bó với gỗ lũa, nghệ nhân Phạm Xuân Mẫn chia sẻ: Hiện nay, gỗ lũa chia thành 3 nhóm cơ bản, đó là gỗ lũa nằm sâu trong lòng đất, gỗ lũa thủy sinh và gỗ lũa tạo thành từ điều kiện mưa, gió. Dựa vào đó, nghệ nhân có nhiều ý tưởng để chế tác tác phẩm.
Những tác phẩm được nghệ nhân Mạnh Tần (Km 62, QL 26 Đắk Lắk) khai thác ở Khu bảo tồn Ea Sô từ những năm 1980.
 | |
|
Gỗ lũa nằm sâu trong lòng đất, loại này giữ được màu gỗ tự nhiên nhưng rất khó khai thác. Vì chúng nằm sâu trong lòng đất nên khi khai thác cần thận trọng tỉ mỉ để không làm mất đi phần rễ chính – cái hồn của gỗ. Cũng vì thế mà loại lũa này có giá trị cao.
Đối với gỗ lũa thủy sinh, do ngâm mình dưới bùn hoặc nước lâu ngày nên thường bị nhiễm màu nâu đen, xám đen do bùn và khoáng chất, tạo nên một vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính rất đặc trưng. Loại gỗ lũa này tùy thuộc vào kích thước mà nghệ nhân có thể có nhiều ý tưởng khi “thai ngén” cho một tác phẩm hoàn chỉnh. Đây là loại gỗ lũa được ưa chuộng nhất để trang trí các tiểu cảnh thủy sinh, bể cá cảnh, hồ cá Koi vì chúng đã được tôi luyện và không bị mục rữa.
Đối với gỗ lũa tạo thành do điều kiện mưa, gió thường có bề mặt nhẵn mịn hơn, màu sắc tươi sáng và những đường vân uốn lượn đầy tính nghệ thuật. Chúng thường mang hình dáng phong trần, xù xì, nhưng cũng rất lãng mạn. Phần lớn các nghệ nhân dựa vào vẻ ngoài mộc mạc và vân gỗ đẹp, đây là dòng gỗ lũa được giới chơi gỗ rất yêu thích, săn đón để chế tác các vật phẩm trang trí, bàn trà hoặc các tác phẩm điêu khắc mang tính trừu tượng.
 |
| Du khách tham quan gian hàng trưng bày gỗ - lũa tại Triển lãm sinh vật cảnh Đắk Lắk năm 2023. |
Gỗ với nhiều khả năng ưu việt hầu như không bị ảnh hưởng bởi côn trùng mối mọt, và các yếu tố thời tiết. Gỗ được ứng dụng làm đồ nội thất và các vật dụng trang trí cho độ bền cao. Đặc biệt gỗ có thể được dùng trang trí bể thủy sinh đem lại sự mới mẻ và độc đáo cho nhiều ngôi nhà.
 |
| Đại biểu cắt băng khai mạc Triển lãm sinh vật cảnh tại Đắk Lắk năm 2019. (Từ phải qua: Ông Nguyễn Văn Lạng - nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học Công nghệ; ông Y Giang Gry Niê Knơng - PCT UBND tỉnh; ông Trần Công Cảnh - nguyên PCT Hội SVC VIệt Nam). |
Nhiều tác phẩm tham gia trưng bày tại các cuộc triển lãm đoạt giải thưởng cao, từ đó nghệ nhân đã “dành cả tuổi thanh xuân” cho tác phẩm cũng trở nên nổi tiếng. Tại triển lãm sinh vật cảnh trong khuôn khổ Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ I năm 2005, những tác phẩm gỗ lũa đoạt giải thưởng cao như tác phẩm Bản đồ Việt Nam của Nghệ nhân Nguyễn Mạnh Tần; tác phẩm Tỏ tình của Nguyễn Trung Tuyến; tác phẩm Núi đôi của Nguyễn Vi Dân; tác phẩm Mẹ bồng con của Hoàng Thiêng...
Đến với triển lãm sinh vật cảnh Hà Nội năm 2010, nhiều tác phẩm đoạt giải thưởng như Vũ điệu thần tiên của nghệ nhân Văn Trinh, Lâm Đồng; tác phẩm Hồn quê của Trinh Vân, Bình Phước…Không chỉ là thú chơi, sản phẩm gỗ lũa còn là tác phẩm nghệ thuật của những người đam mê cái đẹp, dành trọn tâm hồn và trí tuệ cho niềm yêu thích này. Thú chơi gỗ lũa không đòi hỏi quá nhiều cầu kỳ mà tùy thuộc sự yêu thích của người chơi dành cho nó. Bởi chỉ có sự yêu thích, niềm đam mê, người ta mới nhìn thấy cái đẹp, nét độc đáo từ những sản phẩm nguyên bản do thiên nhiên tác tạo. Quá trình quan sát, mày mò để tìm “hồn” của lũa mang lại cho người chơi niềm vui, hạnh phúc.
