Làng cổ Bắc Biên gìn giữ hơn 300 năm ký ức giữa lòng Hà Nội

Không chỉ còn hệ thống đình, chùa, đền, nơi đây còn bảo tồn các dòng họ lâu đời, thiết chế cộng đồng, lễ hội và phong tục được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Chùa Bắc Biên góp phần gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa của làng cổ ven sông Hồng qua nhiều thế kỷ. Ảnh: Phạm Tuấn Anh/TTXVN.

Các nhà nghiên cứu cho rằng chính sự tiếp nối bền bỉ của cộng đồng cư dân là yếu tố tạo nên sức sống đặc biệt của vùng đất này, đồng thời mở ra hướng đi mới trong bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Từ cuộc dời đô lịch sử đến vùng đất ven sông Hồng

Theo tư liệu lịch sử, trước khi vua Lý Công Uẩn ban Chiếu dời đô năm 1010, khu vực An Xá nằm trong thành Đại La là nơi cư trú của một cộng đồng dân cư đông đúc. Khi kinh đô Thăng Long được xây dựng, người dân An Xá di chuyển ra vùng bãi bồi sông Hồng khai khẩn đất đai, mang theo đình, chùa cùng các thiết chế tín ngưỡng của làng.

Đến năm 1132, vùng đất mới được đặt tên là Cơ Xá Châu. Trải qua nhiều biến động về địa giới hành chính, cộng đồng Cơ Xá dần phân thành nhiều khu vực như Cơ Xá Bắc Biên, Trung Hà, Tây Biên và Nam Biên, song mối liên kết về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng vẫn được duy trì.

Bức tượng đồng Thái úy Lý Thường Kiệt được thờ trong đình làng, cùng các vị Thành hoàng bảo hộ vùng đất Phúc Xá - Bắc Biên.

Hiện nay, cụm đình - chùa Phúc Xá và Đền Cơ Xá tuy thuộc hai đơn vị hành chính khác nhau nhưng đều có chung cội nguồn từ cộng đồng cư dân Cơ Xá - Phúc Xá xưa.

Dòng họ cổ gìn giữ ký ức hơn 300 năm

Một trong những giá trị nổi bật của Bắc Biên là hệ thống các dòng họ lâu đời vẫn sinh sống quần tụ qua nhiều thế kỷ.

Qua các văn bia, chuông cổ, gia phả và tư liệu điền dã, các nhà nghiên cứu xác định nhiều dòng họ vẫn duy trì được sự kế tục liên tục từ cuối thế kỷ XVII đến nay.

Tiêu biểu là dòng họ Ngô Đăng, được ghi nhận trên minh văn chuông cổ năm 1690 với những nhân vật giữ vai trò quan trọng trong làng. Đến đầu thế kỷ XX, tên tuổi các bậc tiền nhân tiếp tục xuất hiện trên bia công đức đình làng và ngày nay con cháu vẫn đảm nhiệm nhiều công việc gìn giữ di sản địa phương.

Tương tự, các dòng họ Nguyễn Hữu, Hồ Như, Nguyễn Ngọc, Nguyễn Văn, Đinh Kim, Lê Đăng, Lê Phú, Phạm Vũ, Nguyễn Công, Vũ, Đào Công, Lê Đức... vẫn duy trì hệ thống nhà thờ họ, gia phả và ngày giỗ tổ, tạo nên mạng lưới cộng đồng bền chặt hiếm thấy trong khu vực nội đô Hà Nội.

Theo các nhà nghiên cứu, chính sự tiếp nối của các dòng họ là nền tảng giúp lưu giữ ký ức lịch sử, phong tục và bản sắc văn hóa của làng qua nhiều thế hệ.

Bảo vật Quốc gia lưu giữ dấu tích Thăng Long

Giá trị lịch sử của Bắc Biên còn được khẳng định qua cụm di tích quốc gia đình - chùa Phúc Xá.

Chuông chùa An Xá - Bảo vật Quốc gia, đúc dưới thời Lê Trung Hưng năm 1690, hiện lưu giữ tại chùa Bắc Biên với hơn 5.500 chữ Hán khắc trên thân chuông. Ảnh: Phạm Tuấn Anh/TTXVN.

Nổi bật nhất là chiếc chuông đồng An Xá tự chung, đúc năm 1690 dưới triều vua Lê Hy Tông. Chuông có hơn 5.500 chữ Hán khắc trên thân, ghi chép nhiều chỉ dụ của triều đình cùng những thông tin quan trọng về lịch sử cộng đồng cư dân An Xá.

Đầu năm 2026, hiện vật này được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia, trở thành nguồn tư liệu quý giá phản ánh quá trình hình thành cộng đồng cư dân Thăng Long và những chính sách đặc biệt mà triều đình dành cho người dân sau cuộc dời đô.

Bên kia sông Hồng, Đền Cơ Xá Linh Từ tiếp tục lưu giữ ký ức về cộng đồng Cơ Xá Nam. Hai không gian di sản tuy tách biệt về địa lý nhưng vẫn kết nối chặt chẽ về lịch sử, tín ngưỡng và truyền thống văn hóa.

Hướng đi mới: "Làng trong phố ven sông Hồng"

Bên cạnh công tác bảo tồn, nhiều ý kiến đề xuất phát triển mô hình du lịch cộng đồng với định vị "Làng trong phố ven sông Hồng" nhằm khai thác giá trị văn hóa đặc sắc của Bắc Biên.

Theo đó, du khách có thể tham gia các hành trình đi bộ hoặc đạp xe từ khu phố cổ, qua cầu Long Biên đến Phúc Xá để khám phá đình, chùa, đền, ao làng, cây cổ thụ và gặp gỡ các bậc cao niên nghe kể chuyện về lịch sử vùng đất.

Các trải nghiệm như tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu, tham quan nhà cổ, thưởng thức ẩm thực truyền thống hay khám phá vùng bãi bồi ven sông được kỳ vọng sẽ tạo nên sản phẩm du lịch khác biệt, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.

Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ số như mã QR, bản đồ số, thuyết minh tự động hay phát triển các tour trải nghiệm ban đêm cũng được xem là hướng đi giúp kéo dài thời gian lưu trú của du khách.

Các chuyên gia cho rằng phát huy giá trị di sản chỉ thực sự bền vững khi bảo đảm nguyên tắc tôn trọng tính nguyên gốc, hạn chế thương mại hóa các thực hành tín ngưỡng và giữ gìn không gian văn hóa truyền thống.

Trong mô hình này, người dân Bắc Biên không chỉ là người gìn giữ di sản mà còn là chủ thể kể câu chuyện về quê hương và trực tiếp hưởng lợi từ các hoạt động kinh tế gắn với di sản.

Sự phối hợp giữa chính quyền, giới nghiên cứu, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng cư dân được kỳ vọng sẽ giúp Bắc Biên trở thành một điểm đến văn hóa đặc sắc, vừa bảo tồn được giá trị lịch sử của Thăng Long, vừa tạo động lực phát triển bền vững trong lòng đô thị hiện đại.