Dưới chân núi An Phụ, chùa Tường Vân hiện lên trong không gian thanh tịnh, như một nốt trầm sâu lắng giữa bản hòa ca của lịch sử và tâm linh. Không chỉ là nơi thờ tự, ngôi chùa còn là một chứng nhân thầm lặng, lưu giữ ký ức của nhiều thế kỷ, nơi mà mỗi mái ngói, mỗi tiếng chuông đều mang theo hơi thở của thời gian. Ở đó, Phật giáo không đứng ngoài đời sống mà hòa quyện, đồng hành cùng những thăng trầm của đất nước, như mạch nguồn âm thầm nhưng bền bỉ nuôi dưỡng tâm hồn dân tộc.
 |
| Chùa Tường Vân (hay còn gọi là chùa Cao) thờ Phật và Phật hoàng Trần Nhân Tông - người sáng lập ra thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Đây là một ngôi chùa lớn nằm giữa hai khe núi quay ra giếng Mắt Rồng. |
Chùa Tường Vân thờ Phật theo truyền thống Đại thừa, đồng thời tôn thờ Trần Nhân Tông - Đệ nhất Tổ của Thiền phái Trúc Lâm. Sự hiện diện của dòng thiền Trúc Lâm tại đây không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn thể hiện rõ bản sắc Phật giáo Việt Nam: nhập thế, gần dân và vì dân. Tư tưởng “Phật tại tâm” mà Phật hoàng Trần Nhân Tông khai sáng đã vượt qua ranh giới của chốn thiền môn để đi vào đời sống, trở thành kim chỉ nam cho bao thế hệ người Việt trong việc tu dưỡng đạo đức và ứng xử nhân văn.
Lần giở những trang sử xưa, chùa Tường Vân đã sớm được triều đình quan tâm. Vào thời Hoàng Định thế kỷ XVII, nhà nước đã trích công quỹ để giao cho nhà sư tu bổ chùa. Điều đó không chỉ cho thấy vị thế của chùa trong đời sống tinh thần đương thời mà còn phản ánh vai trò của Phật giáo trong việc ổn định xã hội, củng cố lòng dân.
Đến năm Mậu Thìn 1928, chính người dân địa phương lại đứng ra trùng tu ba gian nhà mẫu, tô vẽ lại tượng Phật. Những lần trùng tu ấy không đơn thuần là việc sửa sang kiến trúc, mà còn là biểu hiện sinh động của mối gắn kết giữa chùa và cộng đồng, nơi niềm tin tôn giáo hòa quyện với đời sống dân gian.
Nếu như trong thời bình, chùa là nơi gửi gắm niềm tin và đạo lý, thì trong những năm tháng chiến tranh, nơi đây lại mang một sứ mệnh khác: trở thành điểm tựa cho tinh thần yêu nước. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, khu di tích An Phụ, nơi chùa Tường Vân tọa lạc đã trở thành căn cứ của lực lượng dân quân du kích. Từ những cánh rừng hiểm trở, những trận đánh bất ngờ đã được tổ chức, gây cho địch nhiều tổn thất. Địa thế núi rừng không chỉ che chở cho lực lượng kháng chiến mà còn trở thành biểu tượng của ý chí kiên cường, nơi đạo và đời cùng hòa chung một nhịp đập vì độc lập dân tộc.
Bước sang thời kỳ kháng chiến chống đế quốc Mỹ, khu di tích tiếp tục giữ vai trò quan trọng. Đây là nơi đóng quân của bộ đội thông tin, là điểm quan sát máy bay địch, đồng thời là nơi tiếp nhận và truyền đạt những chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước đến với nhân dân.
Từ đây, những thông tin từ tiền tuyến được chuyển về, giúp lực lượng vũ trang nắm bắt tình hình và chủ động trong chiến đấu. Trong hoàn cảnh đó, chùa Tường Vân không chỉ là chốn tâm linh mà còn là một “mạch nối” quan trọng giữa hậu phương và tiền tuyến, giữa niềm tin và hành động.
Sau những năm tháng chiến tranh, đất nước bước vào thời kỳ hòa bình và tái thiết. Năm 1985, chính quyền và nhân dân địa phương đã phục dựng lại khu di tích, như một cách hồi sinh ký ức và gìn giữ giá trị lịch sử.
Đến năm 2007, chùa được trùng tu trên quy mô lớn, trở nên khang trang, đẹp đẽ hơn, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng ngày càng cao của người dân. Từ đó đến nay, chùa Tường Vân không chỉ là nơi thờ tự mà còn là không gian văn hóa, nơi diễn ra các hoạt động cộng đồng, nơi con người tìm về sự bình yên giữa nhịp sống hiện đại đầy biến động.
 |
| Tiến sĩ Bùi Hữu Dược - Nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo thuộc Ban Tôn giáo Chính phủ. |
Trong không gian thanh tịnh của lễ hội xuân năm 2026, những giá trị ấy một lần nữa được khơi dậy qua những chia sẻ của Tiến sĩ Bùi Hữu Dược. Với giọng điệu trầm ấm và sâu lắng, ông bày tỏ niềm hoan hỷ khi được trở lại chốn thiền môn, gặp gỡ bà con Phật tử trong những ngày đầu năm mới.
Nhắc lại chuyến đi đến Ngọa Vân, nơi gắn liền với hành trạng của Phật hoàng Trần Nhân Tông, ông liên hệ đến bối cảnh thế giới còn nhiều bất ổn để nhấn mạnh giá trị của hòa bình. Theo ông, được sống trong một đất nước như Việt Nam, nơi không có chiến tranh, nơi con người được sống trong yên bình, chính là một phước báu lớn lao.
Từ đó, ông gửi gắm một thông điệp giản dị mà sâu sắc: hãy biết ơn. Biết ơn nhân dân, biết ơn sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, biết ơn những hy sinh thầm lặng đã làm nên cuộc sống hôm nay.
Trong tinh thần Phật giáo, lòng biết ơn không chỉ là một cảm xúc mà còn là một nguyên tắc sống, là nền tảng để xây dựng đạo đức và nuôi dưỡng lòng nhân ái. Khi con người biết ơn, họ sẽ biết trân trọng hiện tại, biết sống có trách nhiệm và hướng thiện.
Nói về chùa Tường Vân, Tiến sĩ Bùi Hữu Dược không giấu được sự xúc động. Ông gọi nơi đây là “lễ hội của lòng dân”, nơi hội tụ niềm tin, đạo lý và tình người. Tiếng chuông chùa vang lên không chỉ để nhắc nhở về thời gian, mà còn để đánh thức những giá trị sâu xa trong tâm thức mỗi người. Tiếng mõ, câu kinh không chỉ là nghi thức tôn giáo mà còn là sợi dây kết nối con người với cội nguồn, với những giá trị đạo đức đã nuôi dưỡng dân tộc qua bao thế hệ.
Từ góc nhìn rộng hơn, ông lý giải vì sao Phật giáo có thể tồn tại và phát triển bền bỉ trong đời sống xã hội. Đó là bởi cốt lõi của đạo Phật chính là tinh thần đoàn kết và bình đẳng. Trong giáo lý “tứ chúng đồng tu”, không có sự phân biệt giữa người xuất gia và tại gia, giữa giàu và nghèo, giữa địa vị cao hay thấp. Bất cứ ai có tâm hướng thiện đều có thể tìm thấy con đường tu tập.
Chính sự mở rộng ấy đã khiến Phật giáo trở thành một nguồn lực đạo đức quan trọng, góp phần xây dựng một xã hội nhân ái, nơi con người biết yêu thương và nâng đỡ lẫn nhau.
Nhìn lại chiều dài lịch sử, có thể thấy Phật giáo luôn song hành cùng dân tộc Việt Nam. Từ những câu chuyện huyền sử về Chử Đồng Tử và Tiên Dung, đến thời Hai Bà Trưng với hình ảnh các ni sư tham gia khởi nghĩa, tinh thần Phật pháp đã sớm hòa quyện với lòng yêu nước.
Đến thời Lý Nam Đế với việc xây dựng chùa Khai Quốc, tiền thân của Chùa Trấn Quốc hay thời Lý Công Uẩn với tư tưởng “lấy đạo để an dân”, Phật giáo đã trở thành một phần không thể thiếu trong nền tảng tinh thần của quốc gia.
Đỉnh cao của sự hòa quyện ấy chính là hình tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông. Không chỉ là một vị vua anh minh, Ngài còn là một thiền sư lỗi lạc, người đã sáng lập Thiền phái Trúc Lâm, đưa Phật giáo Việt Nam lên một tầm cao mới. Triết lý “Phật tại tâm” không chỉ là một tư tưởng tôn giáo mà còn là một quan niệm sống, khẳng định rằng mỗi con người đều có thể tự tìm thấy ánh sáng trong chính mình.
Trong thời hiện đại, tinh thần ấy tiếp tục được thể hiện qua những tấm gương như Thích Quảng Đức, biểu tượng của lòng từ bi và sự hy sinh, hay Huỳnh Liên, người đã góp phần khẳng định vai trò của nữ giới trong Phật giáo và trong sự nghiệp đấu tranh vì độc lập dân tộc. Những con người ấy đã làm sáng lên tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam, một đạo Phật không chỉ hướng nơi mà còn gắn bó sâu sắc với đời sống xã hội.
Trở lại với chùa Tường Vân hôm nay, hình ảnh vị sư cô trụ trì trẻ tuổi, tận tâm với Phật pháp và cộng đồng, chính là minh chứng cho sự tiếp nối ấy. Bằng tâm huyết và trí tuệ, sư cô đã cùng nhân dân xây dựng ngôi chùa ngày càng khang trang, trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc cho bà con. Đó không chỉ là sự kế thừa mà còn là sự phát triển, là cách mà Phật giáo tiếp tục sống động trong đời sống hiện đại.
Trong ánh xuân thanh tịnh, chùa Tường Vân như một tấm gương phản chiếu lịch sử Phật giáo Việt Nam qua từng thời kỳ. Từ quá khứ đến hiện tại, từ chiến tranh đến hòa bình, từ những triết lý sâu xa đến những hành động cụ thể, tất cả đều hội tụ nơi đây, tạo nên một không gian vừa linh thiêng vừa gần gũi.
Và trong không gian ấy, mỗi người khi đặt chân đến đều có thể tìm thấy cho mình một khoảng lặng, một sự bình yên, và hơn hết là một lời nhắc nhở: hãy sống biết ơn, sống thiện lành, bởi đó chính là cội nguồn của mọi hạnh phúc bền lâu.
