Trong kho tàng thành ngữ Việt Nam, "vắng tanh như chùa Bà Đanh" là cách ví von quen thuộc để chỉ một không gian đìu hiu, thưa vắng, ít người lui tới. Câu nói đã tồn tại trong đời sống ngôn ngữ của cư dân đồng bằng Bắc Bộ hàng trăm năm, nhưng nguồn gốc của nó vẫn là đề tài được nhiều nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử quan tâm.
Cho đến nay, có hai cách lý giải được nhắc đến nhiều nhất, gắn với hai ngôi chùa cùng mang tên **Bà Đanh** ở Hà Nội và Hà Nam.
Dấu tích Chăm ở Thăng Long và ngôi chùa Bà Đanh bên Hồ Tây
Theo nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc trong công trình "1000 năm Thăng Long - Hà Nội", từ thời Lý – Trần đến thời Lê, khu vực ven Hồ Tây từng là nơi cư trú của một bộ phận người Chăm được đưa về Thăng Long sau các cuộc chiến với vương quốc Champa. Để phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng này, triều đình cho xây dựng "Châu Lâm Tự" ở phía nam Hồ Tây, gần vị trí Trường THPT Chu Văn An ngày nay.
 |
| Ẩn mình trong con ngõ nhỏ số 199 phố Thụy Khuê, chùa Châu Lâm – còn được dân gian gọi là chùa Bà Đanh – là một trong những ngôi chùa cổ của Hà Nội, gắn với nhiều lớp trầm tích lịch sử và dấu ấn văn hóa Champa giữa lòng Thăng Long xưa. |
Trong "Kỷ yếu Hội thảo quốc tế 'Dấu vết người Chăm và văn hóa Champa ở Bắc Việt Nam' ", -GS Trần Quốc Vượng cùng nhiều học giả cũng chỉ ra rằng khu vực Hồ Tây còn lưu giữ khá nhiều dấu tích văn hóa Chăm, từ địa danh, tín ngưỡng đến các hiện vật khảo cổ. Điều này cho thấy sự hiện diện của cộng đồng người Chăm tại Thăng Long là một cứ liệu lịch sử đáng chú ý.
Theo nhiều tư liệu, trong Châu Lâm Tự từng thờ pho tượng nữ thần của người Chăm, dân gian gọi là "Bà Banh". Qua quá trình biến đổi ngôn ngữ, tên gọi này được đọc chệch thành "Bà Đanh", và ngôi chùa cũng được người dân quen gọi là "chùa Bà Đanh'.
Khi cộng đồng người Chăm dần chuyển đến nơi khác sinh sống, Châu Lâm Tự không còn giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, ngôi chùa trở nên hoang vắng, ít người lui tới. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là một trong những cơ sở hình thành câu ví "vắng như chùa Bà Đanh" trong dân gian.
 |
| Cổng vào chùa Bà Đanh ở đường Thụy Khuê (Hà Nội). |
Đến thời Pháp thuộc, Châu Lâm Tự bị phá bỏ để xây dựng nhà máy giấy, sau này là khuôn viên Trường Chu Văn An. Một phần bia đá và đồ thờ được chuyển về chùa Phúc Lâm trên phố Thụy Khuê, nơi hiện vẫn còn tấm bia ghi dòng chữ: "Châu Lâm tự hiệu là Bà Đanh tự".
Chùa Bà Đanh ở Ninh Bình (Kim Bảng - Hà Nam cũ): nơi thành ngữ được lưu truyền rộng rãi
Một cách lý giải khác gắn với Chùa Bà Đanh (tên chữ "Bảo Sơn Tự"), tọa lạc bên bờ sông Đáy, thuộc phường Kim Bảng, Ninh Bình.
 |
| Chùa Bà Đanh ở phường Kim Bảng, Ninh Bình. |
Ngôi chùa nằm trong không gian sơn thủy hữu tình, phía trước là sông Đáy, phía sau tựa núi, được bao bọc bởi nhiều cây cổ thụ. Trong nhiều thế kỷ, đường đến chùa khá cách trở, chủ yếu phải đi bằng đường thủy hoặc men theo những con đường nhỏ xuyên rừng. Chính điều kiện giao thông khó khăn khiến nơi đây vốn ít khách thập phương.
Bên cạnh đó, dân gian còn lưu truyền nhiều giai thoại về sự linh thiêng của ngôi chùa. Người địa phương quan niệm rằng bất kỳ ai có lời nói hay hành động bất kính đối với thần Phật đều có thể gặp điều không may. Những câu chuyện truyền miệng ấy, dù chưa có cơ sở để kiểm chứng về mặt lịch sử, đã góp phần tạo nên tâm lý e dè, khiến ngôi chùa càng thêm vắng vẻ trong một thời gian dài.
Một số nhà nghiên cứu cũng cho rằng tên gọi "Bà Đanh" ở đây xuất phát từ việc chùa nằm tại "làng Đanh" và thờ vị nữ thần bảo hộ vùng đất, nên người dân gọi là "chùa Đức Bà làng Đanh", lâu dần rút gọn thành "chùa Bà Đanh".
Thành ngữ vượt lên trên một địa danh
Đến nay, chưa có kết luận thống nhất về việc thành ngữ "vắng tanh như chùa Bà Đanh" bắt nguồn từ ngôi chùa ở Hà Nội hay Hà Nam. Mỗi giả thuyết đều có những căn cứ lịch sử và văn hóa riêng.
Nếu giả thuyết về Châu Lâm Tự phản ánh dấu ấn của cộng đồng người Chăm trong lịch sử Thăng Long thì chùa Bà Đanh ở Hà Nam lại cho thấy cách một địa danh địa phương trở thành hình ảnh biểu tượng trong ngôn ngữ dân gian. Dù xuất phát từ đâu, câu thành ngữ đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một ngôi chùa cụ thể để trở thành cách diễn đạt quen thuộc về sự hiu quạnh, vắng vẻ trong đời sống người Việt.
Chùa Bà Đanh hôm nay – điểm đến của du lịch văn hóa
Khác với hình ảnh trong câu thành ngữ, "Chùa Bà Đanh" ngày nay là một trong những điểm du lịch tâm linh tiêu biểu của Hà Nam. Chùa cách trung tâm Hà Nội khoảng 60 km, nằm không xa "Khu du lịch Tam Chúc", thuận tiện kết hợp trong hành trình khám phá vùng đất Kim Bảng.
 |
| Bên ngoài cổng chùa Chùa Bà Đanh cạnh dòng sông Đáy. Ảnh: dangcongsan.vn. |
Không gian cổ kính, những tán cây lâu năm, tiếng chuông chùa hòa cùng dòng sông Đáy yên bình tạo nên một vẻ đẹp trầm mặc hiếm thấy giữa nhịp sống hiện đại. Vào mùa xuân hay các dịp lễ Phật, nơi đây đón đông đảo phật tử và du khách, trái ngược hoàn toàn với hình ảnh "vắng tanh" từng đi vào thành ngữ.
Có lẽ cũng vì thế mà ngày nay, khi nhắc đến "vắng tanh như chùa Bà Đanh", người ta không chỉ nhớ đến một cách nói dân gian, mà còn nhớ về những lớp trầm tích lịch sử, về dấu ấn giao lưu văn hóa Việt – Chăm và về một ngôi cổ tự đã đồng hành cùng ký ức của nhiều thế hệ người Việt.
| Tài liệu tham khảo Nguyễn Vinh Phúc (chủ biên), "1000 năm Thăng Long - Hà Nội". Trần Quốc Vượng (chủ biên), "Kỷ yếu Hội thảo quốc tế: Dấu vết người Chăm và văn hóa Champa ở Bắc Việt Nam". Một số tư liệu nghiên cứu về Châu Lâm Tự, lịch sử cộng đồng người Chăm tại Thăng Long và di tích chùa Bà Đanh (Hà Nam). |
