Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, Chùa Bút Tháp được khởi dựng từ thế kỷ XIV và được trùng tu quy mô lớn vào giai đoạn 1642–1674 dưới thời Lê. Kiến trúc hiện nay chủ yếu mang dấu ấn thế kỷ XVII, với bố cục “trăm gian” hoàn chỉnh, hiếm có trong hệ thống chùa cổ Việt Nam.
Nằm trên một trục kiến trúc dài khoảng 150 mét, quay mặt về hướng Nam, chùa Bút Tháp gây ấn tượng bởi bố cục chặt chẽ và quy mô bề thế với 9 lớp công trình liên tiếp. Tổng thể được chia thành hai cụm kiến trúc chính, vừa hài hòa về không gian, vừa thể hiện rõ tư duy quy hoạch của người xưa.
Điểm nhấn đặc biệt là Tòa Tích Thiện Am – công trình mang giá trị nghệ thuật cao, nơi đặt tháp Cửu phẩm liên hoa bằng gỗ có thể quay, được xem là kiệt tác kiến trúc – điêu khắc thời Lê.
 |
| Tòa Tích Thiện Am là công trình kiến trúc nghệ thuật đặc trưng tại chùa Bút Tháp ở Bắc Ninh. |
Chùa hiện lưu giữ nhiều hiện vật quý, trong đó nổi bật là tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay – một trong những kiệt tác điêu khắc Phật giáo Việt Nam. Tượng cao 3,7m, gồm 11 đầu, 46 tay lớn và hàng trăm tay nhỏ, mỗi tay đều chạm khắc tinh xảo, thể hiện triết lý từ bi và cứu độ của đạo Phật.
Bên cạnh đó, các bảo vật quốc gia khác như bộ tượng Tam Thế, tòa Cửu phẩm liên hoa và hệ thống hương án gỗ thế kỷ XVII cũng góp phần khẳng định giá trị đặc biệt của di tích.
Không gian thượng điện còn gây ấn tượng với hệ thống phù điêu đá chạm khắc sinh hoạt nông thôn, phản ánh đời sống xã hội xưa – một chi tiết hiếm gặp trong kiến trúc chùa cổ.
Một công trình không thể bỏ qua là tháp Báo Nghiêm – ngọn tháp đá cao hơn 13m với hình dáng như cây bút vươn lên trời cao. Tương truyền, khi vua Tự Đức ghé thăm năm 1876, đã đặt tên “Bút Tháp” cho ngôi chùa dựa trên hình tượng này.
Ngoài ra, hệ thống văn bia phong phú tại chùa cung cấp nguồn tư liệu quý về lịch sử xây dựng, trùng tu và đời sống tín ngưỡng qua nhiều thế kỷ, đặc biệt trong giai đoạn Lê – Nguyễn.
 |
| Cầu đá tại chùa Bút Tháp. |
Với những giá trị nổi bật, Chùa Bút Tháp đã được xếp hạng Di tích quốc gia từ năm 1962 và trở thành Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2013. Đây là điểm dừng chân quen thuộc trong hành trình khám phá văn hóa Kinh Bắc, đặc biệt với du khách khi kết hợp tham quan Hà Nội và vùng phụ cận.
Hằng năm, lễ hội chùa Bút Tháp diễn ra vào tháng 3 âm lịch, thu hút đông đảo du khách và người dân địa phương. Năm 2026, lễ hội được tổ chức từ ngày 8–10/5 (tức 22–24/3 âm lịch), gồm phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa truyền thống.
Với sự kết hợp giữa cảnh quan thanh tịnh, giá trị kiến trúc độc đáo và chiều sâu lịch sử, chùa Bút Tháp không chỉ là điểm đến tâm linh mà còn là nguồn cảm hứng cho giới yêu nghệ thuật, sinh vật cảnh và không gian văn hóa truyền thống Việt.
