Lê Duy Hùng - người kể chuyện làng quê Bắc Bộ bằng những tiểu cảnh

Có những hình ảnh của làng quê Bắc Bộ tưởng như rất đỗi bình thường: một mái ngói cũ nép bên hàng cau, chiếc giếng đá ong nơi đầu sân, cổng làng phủ màu thời gian, chiếc chõng tre đặt dưới hiên nhà hay một quán nhỏ bên đường đồng để người nông dân dừng chân khi nắng mưa.

Những hình ảnh ấy từng hiện diện trong đời sống của biết bao thế hệ. Nhưng khi làng quê đổi thay, những căn nhà cũ được thay bằng công trình mới, ao vườn thu hẹp, đường làng mở rộng, nhiều không gian sinh hoạt truyền thống cũng dần lùi vào ký ức. Từ tình yêu với những giá trị ấy, anh Lê Duy Hùng, sinh năm 1990, ở thôn Cát Quế 4, xã Dương Hòa, Hà Nội, tìm đến một cách riêng để lưu giữ: thu nhỏ cả một không gian làng quê bằng tiểu cảnh kiến trúc. Điều đáng chú ý là những mô hình của anh Hùng không chỉ dành để ngắm.

Khi kết hợp với cây cảnh, bonsai, chúng có thể trở thành “bối cảnh văn hóa” để các nghệ nhân sáng tạo những tác phẩm mới – nơi cây không chỉ được tạo dáng mà còn được đặt vào một câu chuyện, một không gian và một miền ký ức.

Anh Lê Duy Hùng - người kể chuyện làng quê Bắc Bộ bằng những tiểu cảnh.

Thu nhỏ một ngôi nhà, giữ lại cả nếp sống Bắc Bộ

Từ những mảnh xỉ than và xi măng khi còn nhỏ, anh Hùng bắt đầu làm những mô hình đầu tiên. Càng gắn bó, anh càng nhận ra điều mình yêu thích không chỉ là dựng một công trình nhỏ, mà là phục dựng cái hồn của một không gian sống. Làng quê Bắc Bộ xưa thường được tổ chức theo một bố cục gần gũi với thiên nhiên. Qua cổng là vườn cây, tiếp đến là sân, rồi nhà chính; bên cạnh có nhà phụ, bếp, phía sau là vườn, ao, chuồng trại. Hàng rào cây và lũy tre tạo nên một ranh giới mềm mại giữa nhà với làng. Mô hình nhà ba gian hai trái của anh được tạo tác theo tinh thần ấy. Trong một khuôn viên nhỏ có mái nhà, sân gạch, bếp, cổng, giếng đá ong, bể nước mưa cùng những vật dụng như chõng tre, chum tương. Mỗi chi tiết đều góp một phần vào câu chuyện chung.

Với người từng sống ở làng quê, một chiếc chum tương không chỉ là chiếc chum. Nó có thể gợi căn bếp của mẹ, những ngày làm tương, muối cà, những bữa cơm gia đình. Một chiếc chõng tre không chỉ là vật dụng mà có thể đưa ký ức trở về với những buổi trưa hè, những câu chuyện của ông bà bên hiên nhà. Còn giếng nước là hình ảnh của cả một nếp sinh hoạt. Bởi vậy, điều người nghệ nhân trẻ này tạo ra không đơn thuần là một căn nhà thu nhỏ. Đó là một lát cắt đời sống.

Cổng làng trong tác phẩm của anh cũng mang ý nghĩa tương tự. Lấy cảm hứng từ những cổng làng truyền thống, trong đó có hình ảnh cổng làng Đường Lâm, anh Hùng đưa vào mô hình biểu tượng quen thuộc của làng quê Bắc Bộ – nơi người đi xa trở về, nơi bắt đầu con đường dẫn vào những mái nhà thân thuộc. Cổng làng trong mô hình nhỏ nhưng ký ức mà nó mang theo thì không nhỏ. Nó nhắc người ta về hai chữ “quê nhà” – nơi mỗi người dù đi đâu, trưởng thành thế nào vẫn có một phần tâm hồn gửi lại.

Cầu quán đồng cũng vậy. Đó là nơi người nông dân ngày trước có thể dừng chân tránh nắng, trú mưa sau những buổi làm đồng. Một công trình bình dị nhưng chứa đựng bóng dáng của cuộc sống lao động cần cù. Rồi gian chợ quê với rau củ, gia cầm và những cuộc mua bán giản dị. Chợ không chỉ để mua bán mà còn là nơi người làng gặp nhau, hỏi thăm nhau, trao đổi câu chuyện mùa màng, gia đình. Đặc biệt, những mô hình nhà thời bao cấp đưa người xem trở về một miền ký ức đã từng rất đỗi thân quen.

Với những người đã đi qua nhiều năm tháng của cuộc đời, từng sống trong những căn nhà giản dị, từng ngồi bên hiên, trên chiếc chõng tre, từng nghe tiếng gọi nhau ngoài ngõ hay chứng kiến những buổi chợ quê sớm, những mô hình ấy dễ khơi dậy cảm giác bồi hồi về quê nhà. Có thể cuộc sống hôm nay đã đủ đầy hơn, những căn nhà xưa đã thay bằng nhà cao tầng, những con đường đất trở thành đường bê tông, nhưng ký ức về một thời vẫn còn nguyên trong tâm trí. Đó không chỉ là ký ức của một thời, mà còn là tình yêu đối với nơi mình từng sinh ra, lớn lên và gắn bó.

Khi mô hình làng quê trở thành không gian để bonsai kể chuyện văn hóa

Anh Lê Duy Hùng không phải nghệ nhân cây cảnh, bonsai. Công việc của anh là tạo tác mô hình kiến trúc và không gian làng quê thu nhỏ. Nhưng chính đây lại là điểm mở ra sự kết nối thú vị với nghệ thuật cây cảnh. Một cây bonsai khi được đặt riêng có thể thu hút bởi thân, cành, tán và thế cây. Nhưng khi đặt cạnh một mái nhà ba gian, một cổng làng, sân gạch hay giếng đá ong, cây ấy có thêm một bối cảnh. Và bối cảnh tạo nên câu chuyện.

Một dáng cây cổ có thể trở thành cây trước sân một ngôi nhà xưa. Một cây có thân thế đẹp có thể được bố trí bên cổng làng. Một nhóm cây có thể tạo thành khoảng vườn bên mái nhà. Một bố cục bonsai có thể kết hợp cùng mô hình chợ quê, quán đồng hay con đường làng để tạo thành một tác phẩm mang tính kể chuyện. Khi đó, người xem không chỉ hỏi “Cây này thế gì?”, mà có thể bắt đầu hỏi: “Đây là một ngôi làng nào?”, “Ngày xưa người ta sống như thế nào?”, “Cây này đứng ở đâu trong không gian ấy?”. Đó chính là sự thay đổi về cách thưởng thức. Từ một cây cảnh đơn lẻ, người nghệ nhân có thể tạo nên một bức tranh làng quê thu nhỏ.

Trong nghệ thuật tạo tác cây cảnh, người chơi thường dành nhiều công sức cho việc lựa chọn cây, tạo dáng, uốn cành, chăm sóc và hoàn thiện thế cây. Nhưng khi đưa cây vào một mô hình làng quê, một yếu tố mới xuất hiện: không gian. Mái nhà, cổng làng, sân gạch, giếng nước, hàng rào hay con đường nhỏ có thể trở thành những yếu tố giúp người chơi xây dựng bố cục. Một cây không còn đứng một mình. Nó đứng trước nhà, bên cổng, trong vườn, tạo bóng bên sân và trở thành cây cổ thụ của một ngôi làng thu nhỏ.

Chính sự thay đổi ấy giúp người chơi có thêm một hướng sáng tạo: thay vì chỉ tập trung vào “cây đẹp”, có thể hướng tới “câu chuyện đẹp”. Đây cũng là giá trị mà những mô hình của anh Hùng có thể mang lại cho các nghệ nhân và người chơi cây cảnh, bonsai. Thay vì phải tự dựng từng bối cảnh từ đầu, người chơi có thể lựa chọn một mô hình phù hợp với dáng cây, sau đó phát triển bố cục xung quanh nó. Một mô hình nhà ba gian có thể phù hợp với cây mang vẻ cổ kính; một cổng làng có thể làm điểm kết thúc cho một con đường cây; một khuôn viên sân vườn có thể tạo thành bối cảnh cho một tác phẩm bonsai nhiều tầng không gian; một gian chợ xưa có thể trở thành trung tâm của một tác phẩm mang tính sinh hoạt cộng đồng.

Như vậy, mô hình không thay thế nghệ thuật của người chơi cây. Ngược lại, nó tạo thêm “sân khấu” để cây được thể hiện. Một tác phẩm bonsai có thể không chỉ đẹp ở thế cây mà còn có một câu chuyện, một không gian và một sắc thái văn hóa riêng. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với những người chơi cây cảnh muốn tạo ra tác phẩm có dấu ấn cá nhân, đồng thời mang hơi thở văn hóa truyền thống.

Điểm đáng quý trong những mô hình của anh Lê Duy Hùng là chúng bắt đầu từ những điều rất bình dị. Không phải những công trình đồ sộ, mà là những thứ từng có mặt trong đời sống của người dân quê: mái nhà, bờ giếng, sân gạch, cổng làng, chợ quê, quán đồng, hàng cây. Chính sự bình dị ấy tạo nên sức gợi. Với người lớn tuổi, một mô hình có thể đánh thức ký ức về nơi mình sinh ra. Với người chơi cây cảnh, nó mở ra một hướng tạo tác mới. Với thế hệ trẻ, đó có thể là cách để hình dung về một làng quê mà họ chỉ còn được nghe ông bà kể lại.

Đặc biệt, khi một nghệ nhân đưa cây bonsai vào mô hình, giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở kỹ thuật tạo dáng cây. Nó còn nằm ở câu chuyện mà tổng thể tác phẩm kể cho người xem. Đó có thể là câu chuyện về một gia đình sống trong căn nhà ba gian; một người nông dân nghỉ chân bên quán đồng; một phiên chợ quê buổi sớm; một con đường làng dẫn về mái nhà cũ; hay đơn giản là một khoảng sân bình yên với bóng cây bên hiên. Những câu chuyện ấy khiến người xem có lý do để dừng lại lâu hơn trước tác phẩm. Và khi người xem dừng lại, họ không chỉ nhìn cây mà còn nhìn thấy quê hương.

Từ những mảnh xỉ than và xi măng ngày đầu, anh Lê Duy Hùng đã từng bước tạo nên những mô hình mang dấu ấn riêng. Điều anh giữ lại không chỉ là hình thức của kiến trúc cổ, mà là ký ức về cách người Việt từng sống trong ngôi làng của mình. Ngày hôm nay, những mô hình ấy lại có thể bước sang một hành trình khác khi kết hợp cùng cây cảnh, bonsai. Anh tạo không gian, nghệ nhân tạo tác cây, và khi hai yếu tố gặp nhau, một câu chuyện làng quê được hình thành.

Đó có thể là một hướng sáng tạo đáng chú ý đối với những người chơi cây cảnh muốn tìm một cách thể hiện mới, giàu bản sắc hơn: không chỉ tạo một cây bonsai đẹp, mà tạo nên một tác phẩm có quê hương, có ký ức và có câu chuyện. Bởi đôi khi, điều khiến một tác phẩm được nhớ không phải là nó lớn đến đâu hay cầu kỳ đến mức nào, mà là nó khiến người xem nhớ về điều gì.

Một mái nhà có thể khiến người ta nhớ mẹ. Một chiếc cổng có thể khiến người ta nhớ quê. Một giếng nước có thể khiến người ta nhớ tuổi thơ. Và một dáng cây đứng bên mái nhà cũ có thể khiến một người đã đi xa nhiều năm bất chợt muốn trở về.

Những mô hình của anh Lê Duy Hùng vì thế không chỉ thu nhỏ một ngôi nhà hay một ngôi làng. Chúng thu nhỏ cả một miền ký ức – để từ đó, cây cảnh, bonsai và nghệ thuật tạo tác có thể tiếp tục kể câu chuyện về hồn quê Bắc Bộ theo một cách mới, gần gũi và giàu cảm xúc hơn.

Chia sẻ với phóng viên Tạp chí Việt Nam hương sắc, anh Lê Duy Hùng (Bonsai Hùng Vĩ - ĐT: 0966.528.638) đã nói lên tất cả ý tưởng của mình khi xây dựng những mô hình tiểu cảnh và anh đã giới thiệu trong video dưới đây, mời các bạn cùng xem để hình ảnh ngôi nhà, cầu quán cây đa làng quê Bắc Bộ trở về trong ký ức mỗi chúng ta.