Không chỉ nổi tiếng bởi vân gỗ đẹp, mùi thơm đặc trưng và giá trị kinh tế cao, thủy tùng còn là một trong những loài thực vật quý hiếm khiến giới khoa học nhiều năm qua phải nỗ lực tìm cách bảo tồn. Tại Việt Nam, số lượng thủy tùng tự nhiên hiện chỉ còn 162 cá thể, phân bố rải rác ở tỉnh Đắk Lắk.
 |
| Riêng tại Việt Nam, quần thể thủy tùng tự nhiên còn lại được ghi nhận ở Đắk Lắk với 162 cây. Ảnh: Báo Lao động. |
Thủy tùng, còn gọi là thông nước, có tên khoa học Glyptostrobus pensilis, thuộc họ Hoàng đàn. Đây là loài cây cổ sinh trưởng trong môi trường đầm lầy, ven suối, ao hồ và được xem là một trong những loài thực vật nguy cấp bậc nhất thế giới.
Theo ghi nhận, thủy tùng hiện chỉ còn xuất hiện rải rác tại Quảng Đông (Trung Quốc), Khăm Muộn (Lào) và Việt Nam. Riêng tại Việt Nam, quần thể thủy tùng tự nhiên còn lại được xác định ở Đắk Lắk với tổng cộng 162 cây.
Trong đó, huyện Ea H’leo (cũ) có 142 cây, huyện Krông Năng (cũ) có 19 cây và thị xã Buôn Hồ (cũ) chỉ còn 1 cây. Các cá thể này không tồn tại thành quần thể lớn mà bị chia cắt thành nhiều nhóm nhỏ, khiến khả năng phục hồi tự nhiên ngày càng khó khăn.
 |
Thủy tùng là cây gỗ lớn, có thể cao khoảng 30m, thân to, vỏ màu xám, xốp và có các rãnh dọc. Gỗ thủy tùng nổi tiếng nhờ thớ mịn, vân đẹp, hương thơm tự nhiên và khả năng chống mối mọt tốt. Chính vì vậy, loài cây này từng bị săn lùng để làm đồ mỹ nghệ, nội thất cao cấp và các sản phẩm phong thủy giá trị cao.
Tuy nhiên, điều khiến giới khoa học lo ngại hơn cả là khả năng tái sinh tự nhiên của thủy tùng gần như rất thấp. Trong hơn nửa thế kỷ qua, hầu như không ghi nhận cây con phát triển tự nhiên trong các quần thể còn sót lại.
Điều đó đồng nghĩa, nếu không có biện pháp bảo tồn chủ động, thủy tùng có nguy cơ biến mất khỏi tự nhiên.
Trên Sách đỏ của International Union for Conservation of Nature, loài Glyptostrobus pensilis được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp. Các chuyên gia cho rằng nguyên nhân suy giảm mạnh của loài đến từ việc khai thác quá mức cùng với sự mất dần sinh cảnh đầm lầy tự nhiên.
Tại Việt Nam, thông nước cũng nằm trong danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm được bảo vệ nghiêm ngặt. Theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP, loài này thuộc Nhóm IA - nhóm các loài thực vật rừng đặc biệt cần được bảo vệ.
Có thời điểm, thủy tùng bị đồn thổi có khả năng chữa ung thư, khiến nhiều người đổ xô săn tìm. Những thông tin thiếu kiểm chứng này từng làm gia tăng áp lực khai thác đối với các cá thể còn sót lại trong tự nhiên.
Giới chuyên môn cho rằng cần nhìn nhận thận trọng đối với các thông tin về công dụng chữa bệnh của thủy tùng. Việc một loài cây từng được sử dụng trong dân gian không đồng nghĩa với việc có thể khai thác tùy tiện hoặc thổi phồng thành “thần dược”.
Trong bối cảnh số lượng ngoài tự nhiên chỉ còn rất ít, ưu tiên lớn nhất hiện nay là bảo vệ nguồn gen quý hiếm của loài cây này.
Những năm gần đây, nhiều chương trình nghiên cứu nhân giống và phục hồi thủy tùng đã được triển khai tại Tây Nguyên. Các nhà khoa học tập trung nghiên cứu đặc điểm sinh học, đa dạng di truyền cũng như kỹ thuật nhân giống, trồng và chăm sóc nhằm bảo tồn lâu dài loài cây quý hiếm này.
Một số phương pháp nhân giống đã cho tín hiệu tích cực, mở ra hy vọng phục hồi quần thể thủy tùng trong tương lai. Tuy nhiên, với một loài cây cổ có số lượng cá thể tự nhiên quá ít, quá trình bảo tồn được đánh giá là hành trình lâu dài và nhiều thách thức.
Không chỉ cần các giải pháp khoa học, việc “cứu” thủy tùng còn đòi hỏi sự phối hợp giữa công tác quản lý rừng và ý thức bảo vệ thiên nhiên của cộng đồng.
Từ một loài gỗ quý từng được săn lùng vì giá trị kinh tế, thủy tùng ngày nay được xem như một “di sản sống” của tự nhiên Việt Nam. Mỗi cá thể còn tồn tại không chỉ là một cây cổ thụ quý hiếm, mà còn là dấu tích sinh học của những hệ sinh thái đầm lầy cổ xưa đã tồn tại từ hàng nghìn năm trước.
