Nghệ nhân Quách Phục và hành trình “Việt hóa” nghệ thuật Bonsai

Khu trưng bày & dự thi Bonsai tại Hội hoa Xuân TP.HCM - 2026

Từ “Penzai” đến hành trình vạn dặm xuyên thế kỷ

Dù Nhật Bản là quốc gia có công đưa Bonsai lên tầm đỉnh cao thế giới và chuẩn hóa nó thành một ngôn ngữ nghệ thuật toàn cầu, nhưng “cội nguồn” thực sự của nghệ thuật này bắt đầu từ Trung Hoa đại lục với tên gọi Penzai (Bồn tài). Xuất hiện từ thời nhà Tần (thế kỷ III TCN), Penzai ban đầu không dành cho đại chúng; đó là thú chơi xa xỉ, biểu tượng cho quyền lực và sự tĩnh tại của tầng lớp quý tộc, đạo sĩ.

Họ khao khát mang những rặng núi hùng vĩ, những dáng tùng hiên ngang vươn mình trong sương gió vào trong khuôn viên tư gia thông qua những chiếc chậu nhỏ. Đó là tham vọng “thu nhỏ đại thế giới vào trong tiểu không gian”.

Khi du nhập vào Việt Nam thời phong kiến, nghệ thuật này đã không còn nguyên bản mà hòa quyện nhuần nhuyễn với tâm thức người Việt qua hình ảnh Hòn non bộ hay Cây cảnh nghệ thuật.

Khác với vẻ đẹp có phần khắc nghiệt, gò bó của phương Bắc, người Việt xưa chú trọng vào cái “Thế” – nơi mỗi dáng cây đều là một lời tự sự, gửi gắm những triết lý về đạo đức, cương thường và nhân sinh quan sâu sắc. Cây không chỉ để ngắm, cây còn là người bạn, là tấm gương soi chiếu phẩm hạnh của người quân tử.

Tác phẩm Bonsai Linh sam với Kỹ thuật tạo Shari (thân lũa)

Cụ Quách Phục và “Chiếc cầu nối” lịch sử cho Bonsai Việt

Nếu phải tìm một người đặt nền móng vững chắc cho lý thuyết Bonsai hiện đại tại Việt Nam, đó chắc chắn là nghệ nhân Lê Quang Uy (1927 - 1993) (với bút danh lừng lẫy Quách Phục). Vào những năm 1960 - 1970, giữa lúc đất nước còn nhiều biến động, tư liệu về cây cảnh nghệ thuật vô cùng khan hiếm, ông đã tỉ mẩn dịch thuật, tổng hợp từ các tài liệu tiếng Pháp, tiếng Nhật để “Việt hóa” nghệ thuật này.

Nghệ nhân Quách Phục không chỉ truyền dạy kỹ thuật; ông truyền dạy một phong cách sống, một đạo chơi cây. Với cụ, Bonsai là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật uốn nắn khắt khe của quốc tế và tâm hồn phóng khoáng, duy mỹ của người Việt. Ông chính là người đã thay thế những phương pháp thủ công như dùng dây kẽm cứng hay nẹp tre thô sơ bằng kỹ thuật quấn dây đồng khoa học. Sự thay đổi này không chỉ giúp bảo vệ “làn da” nhạy cảm của cây khỏi những vết sẹo mất thẩm mỹ mà còn giúp người nghệ nhân tự do tạo nên những đường nét xuất thần, uyển chuyển như rồng bay phượng múa.

Tác phẩm Bonsai Mai chiếu thủy (loài cây bản địa): Huy chương Bạc - Hội Hoa xuân TP.HCM 2026 (Tác giả: Nguyễn Thanh Sử)

Triết lý “Bản địa hóa” – Cây Việt, Hồn Việt

Trong những trang viết tâm huyết của mình, cụ Quách Phục luôn nhấn mạnh đến tính bản địa. Ông chỉ ra rằng: Nghệ thuật không nên là một sự rập khuôn vô hồn. Người Việt không nhất thiết phải theo đuổi những loài Tùng, Bách vốn thích nghi với khí hậu ôn đới của Nhật Bản hay Trung Hoa.

Thay vào đó, ông khuyến khích các nghệ nhân nước nhà nhìn lại mảnh đất quê hương để tìm thấy vẻ đẹp trong những loài cây gần gũi, mang hơi thở của nắng gió nhiệt đới:

Mai chiếu thủy: Biểu tượng cho sự thanh cao, bền bỉ với những chùm hoa trắng ngần tinh khiết hướng về nguồn cội.

Sanh, Si: Với bộ rễ phụ chằng chịt, đại diện cho sức sống mãnh liệt, sự đoàn kết và trường tồn cùng thời gian.

Linh sam, Nguyệt quới: Những loài cây mang hương thơm dịu nhẹ, gợi nhắc về không gian yên bình của những khu vườn xưa.

Quy chuẩn của một tác phẩm để đời: Khi kỹ thuật hóa thành nghệ thuật

Theo hệ thống lý thuyết của cụ Quách Phục, một cây Bonsai đẹp không đến từ sự ngẫu nhiên. Nó phải đạt được sự hài hòa tuyệt đối qua những “quy tắc vàng” mà bất kỳ người chơi cây nào cũng phải nằm lòng:

"Nhất căn, nhì thân, tam cành, tứ diệp"

Đây là bảng thứ tự ưu tiên tối thượng.

Căn (Rễ): Phải bám chắc vào đất, tỏa đều ra các hướng như bệ đá vững chãi, tạo cảm giác cây đã đứng đó hàng trăm năm.

Thân: Phải có độ thuôn (dưới to trên nhỏ), mang vẻ đẹp của sự trưởng thành, già cỗi với những vết vỏ sần sùi.

Cành: Phân bổ theo hình xoắn ốc hoặc so le, không chồng chéo, tạo nên nhịp điệu không gian khiến người xem có cảm giác gió có thể luồn qua từng khe lá.

Diệp (Lá): Phải nhỏ gọn, xanh mướt và tỉ lệ thuận với dáng cây. Một cây đại thụ thu nhỏ không thể mang những chiếc lá to bản vụng về.

Tác phẩm Bonsai Nguyệt quới (Nguyệt quế): Rễ bám chắc vào đất, tỏa đều ra các hướng như bệ đá vững chãi

Xác định “mặt tiền” cho cây

Mỗi cái cây, cũng giống như một con người, đều có một “linh hồn” và một góc nhìn đẹp nhất. Người nghệ nhân phải là một đạo diễn tài ba để chọn được “mặt tiền” phô diễn hết bộ rễ đẹp và đường thân duyên dáng. Phải tránh tuyệt đối những dáng “nghịch nhãn” (thân cây đâm thẳng vào mắt người xem gây cảm giác bất an) và biết tạo ra những khoảng trống gọi là “vịnh”. Những khoảng không này chính là nơi mắt người xem có thể “lãng du”, nghỉ ngơi và cảm nhận chiều sâu thăm thẳm của tác phẩm.

Vẻ đẹp của sự khắc nghiệt và thời gian

Một cây Bonsai đẹp không phải là cây “mơn mởn” như rau non trong vườn mướp. Nó phải mang dấu ấn của sự trải nghiệm. Kỹ thuật tạo Shari (thân lũa) và Jin (cành chết) được nghệ nhân Quách Phục đưa vào lý thuyết để mô phỏng hình ảnh những cây cổ thụ kiên cường chống chọi với bão táp, sấm sét trên đỉnh núi cao. Phần gỗ trắng khô khốc tương phản với những tán lá xanh rì chính là lời ca tụng về sự sinh tồn và bản lĩnh của con người trước nghịch cảnh.

Tác phẩm Bonsai Sanh dáng Huyền với bộ rễ vững chãi và đường thân uyển chuyển

Chơi Bonsai chính là rèn luyện nhân cách

Nhìn lại những di sản mà cụ Quách Phục để lại, chúng ta nhận ra rằng Bonsai không chỉ là một thú vui giải trí lúc xế chiều. Đằng sau một chậu cây nhỏ bé là cả một tấm lòng nhẫn nại, một tư duy thẩm mỹ tinh tế và một tình yêu thiên nhiên thuần khiết.

Chăm cây chính là chăm sóc tâm hồn mình. Mỗi lần cầm kéo cắt đi một cành thừa, cũng là lúc ta học cách buông bỏ những tạp niệm trong lòng. Mỗi lần kiên nhẫn đợi cây ra mầm mới, ta học được sự điềm tĩnh trước những biến động của cuộc đời. Hy vọng những chia sẻ này sẽ tiếp thêm cảm hứng cho hành trình “du ngoạn” vào thế giới tĩnh lặng của bạn – nơi thời gian như ngừng đọng trong từng nhành cây, tán lá.