Từ cây dại mọc trên cây gạo, người dân Phú Thọ thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm

Từng bị xem là loài cây mọc hoang, ít người để ý, tầm gửi trên cây gạo nay trở thành đặc sản có giá trị kinh tế cao tại xã Hiền Quan, tỉnh Phú Thọ. Nhờ biết khai thác, sơ chế và xây dựng thương hiệu, thứ “lộc trời” này đang mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho người dân địa phương.

“Lộc trời” mọc tự nhiên, giá bán nửa triệu đồng mỗi cân

Những búi tầm gửi xanh tốt mọc thành từng cụm lớn trên cây gạo trong vườn nhà bà Bùi Thị Tiến.

Trong khu vườn của gia đình bà Bùi Thị Tiến ở xã Hiền Quan, những cây gạo đã trải qua hàng chục năm mưa nắng. Trên các cành cây cao, những búi tầm gửi xanh tốt mọc thành từng cụm lớn, trông chẳng khác nào những tổ chim giữa tán lá.

Trước đây, gia đình bà trồng cây gạo chủ yếu để lấy bóng mát. Những bụi tầm gửi xuất hiện tự nhiên cũng không được quan tâm nhiều, cho đến khi có thương lái tìm đến hỏi mua, người dân mới nhận ra giá trị kinh tế của loài cây này.

Theo bà Tiến, từ đầu năm 2026 đến thời điểm chia sẻ với báo chí, gia đình đã bán khoảng 300kg tầm gửi tươi, với giá 500.000 đồng/kg, mang về doanh thu khoảng 150 triệu đồng.

Từ đó, tầm gửi cây gạo được người dân địa phương gọi bằng cái tên gần gũi là “lộc trời”.

Gần 400 cây gạo có tầm gửi đang cho thu hoạch

Theo bà Nguyễn Thị Định, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ thủy lợi Hiền Quan, toàn xã có khoảng 1.000 cây gạo lớn nhỏ, trong đó gần 400 cây có tầm gửi đang được khai thác.

Nếu sinh trưởng thuận lợi, mỗi cây có thể cho khoảng 200–300kg tầm gửi tươi mỗi năm. Giá bán được ghi nhận khoảng 500.000 đồng/kg tươi và 1,4 triệu đồng/kg khô.

Tầm gửi sau khi thu hái được phơi khô dưới nắng nhẹ.

Tuy nhiên, đây không phải loại cây có thể trồng là thu hoạch ngay. Cây gạo mới trồng thường cần khoảng 6–10 năm để phát triển đủ lớn, trong khi việc tầm gửi có xuất hiện hay không vẫn phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên.

Chính sự khan hiếm và khó nhân rộng đã tạo nên giá trị riêng cho tầm gửi cây gạo. Người dân khi thu hoạch thường cắt tỉa từng phần, giữ lại các nhánh khỏe để cây tiếp tục phát triển, bảo đảm nguồn nguyên liệu cho những năm tiếp theo.

Tại thôn 13 Hiền Trung, gia đình ông Nguyễn Văn Thống đã phát triển hơn 40 cây gạo tía trên diện tích đất của gia đình. Mỗi năm, khu vườn cho khoảng một tấn tầm gửi tươi, tạo nguồn thu hàng trăm triệu đồng.

Đưa cây dại thành sản phẩm OCOP 3 sao

Trước đây, tầm gửi cây gạo ở Hiền Quan chủ yếu được bán tươi hoặc phơi khô. Người mua thường tìm đến tận vườn để kiểm tra nguồn nguyên liệu rồi trực tiếp thu mua.

Bước ngoặt xuất hiện từ năm 2021, khi địa phương lựa chọn tầm gửi cây gạo để phát triển thành sản phẩm đặc trưng trong Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP).

Hợp tác xã Dịch vụ thủy lợi Hiền Quan đứng ra thu mua, sơ chế, đóng gói và phát triển các sản phẩm trà thảo mộc từ tầm gửi. Đến năm 2022, sản phẩm “Trà thảo mộc tầm gửi cây gạo xã Hiền Quan” được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao.

Hiện nay, sản phẩm được cung cấp dưới ba hình thức chính: tầm gửi tươi, tầm gửi khô và trà túi lọc. Nhờ có bao bì, nhãn mác và tên gọi gắn với địa phương, loại cây mọc hoang ngày nào đã dần trở thành sản phẩm hàng hóa có nhận diện riêng trên thị trường.

Không chỉ tiêu thụ trong phạm vi địa phương, mô hình này còn thu hút sự quan tâm của các địa phương khác. Tháng 8/2026, đoàn công tác xã Minh Tân, tỉnh Tuyên Quang đã đến Hiền Quan tham quan, học hỏi kinh nghiệm từ khâu lựa chọn cây chủ, chăm sóc, thu hái đến sơ chế và bảo quản.

Xây dựng thương hiệu, hướng tới nâng hạng OCOP

Năm 2025, dự án tạo lập, quản lý và phát triển nhãn hiệu chứng nhận “Hiền Quan” cho sản phẩm tầm gửi cây gạo đã được Hội đồng Khoa học tỉnh nghiệm thu. Đây được xem là bước tiến trong việc nâng cao khả năng nhận diện, quản lý nguồn gốc và quảng bá sản phẩm.

Dù vậy, việc phát triển tầm gửi cây gạo vẫn còn những hạn chế. Phần lớn sản lượng hiện được tiêu thụ dưới dạng tươi hoặc khô, trong khi tiềm năng chế biến sâu và gia tăng giá trị thông qua các sản phẩm hoàn thiện vẫn chưa được khai thác hết.

Hợp tác xã Dịch vụ thủy lợi Hiền Quan đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ, nâng cao chất lượng sản phẩm và hướng tới đưa trà túi lọc tầm gửi cây gạo từ OCOP 3 sao lên 4 sao.

Song song với đó, địa phương cũng chú trọng liên kết các hộ có nguồn nguyên liệu, bảo vệ cây gạo lâu năm và xây dựng quy trình thu hái hợp lý.

Khác với những vùng chuyên canh chè hay cây ăn quả, nguồn tầm gửi không thể mở rộng tùy ý bởi loài cây này phụ thuộc vào cây chủ và điều kiện sinh trưởng tự nhiên. Vì vậy, việc bảo tồn cây gạo, khai thác đúng cách và kiểm soát chất lượng nguyên liệu có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển lâu dài của mô hình.

Từ những búi cây mọc tự nhiên trên cành gạo, người dân Hiền Quan đã tìm ra hướng làm kinh tế mới ngay trong vườn nhà. Câu chuyện tầm gửi cây gạo cho thấy, khi biết khai thác lợi thế bản địa, tổ chức sản xuất và xây dựng thương hiệu, những sản vật tưởng chừng bình thường của làng quê vẫn có thể trở thành hàng hóa giá trị cao, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.