Trong định hướng phát triển nông thôn giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện cơ sở hạ tầng mà còn phải tạo dựng không gian sống xanh, sạch, đẹp, nâng cao thu nhập và chất lượng đời sống của người dân. Kế hoạch truyền thông Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I: 2026-2030, được ban hành theo Quyết định số 3282/QĐ-BNNMT ngày 17/8/2026, cũng đặt phát triển nông thôn trong mối quan hệ đa mục tiêu, đa lĩnh vực, với người dân là trung tâm và cộng đồng là nền tảng.
 |
| Sinh vật cảnh có thể được nhìn nhận không đơn thuần là một thú chơi hay một nhóm sản phẩm nông nghiệp, mà là một nguồn lực có khả năng tham gia đồng thời vào kinh tế, cảnh quan, môi trường, văn hóa và sinh kế nông thôn. |
Từ tinh thần đó, Sinh vật cảnh có thể được nhìn nhận không đơn thuần là một thú chơi hay một nhóm sản phẩm nông nghiệp, mà là một nguồn lực có khả năng tham gia đồng thời vào kinh tế, cảnh quan, môi trường, văn hóa và sinh kế nông thôn. Cần hiểu đây là hướng tiếp cận và khai thác từ những định hướng chung của Kế hoạch, nhưng chính những yêu cầu mới của nông thôn đang mở ra không gian để các giá trị vốn có của Sinh vật cảnh được phát huy theo một cách rộng hơn.
 |
| Cây cảnh, đường hoa, hàng rào xanh, vườn mẫu, khu dân cư kiểu mẫu đến những khuôn viên gia đình, đình, chùa, trường học, nhà văn hóa hay các công trình công cộng, cây cối và hoa đã trở thành một phần không thể thiếu. |
Một trong những giá trị dễ nhận thấy nhất của Sinh vật cảnh là khả năng tạo dựng cảnh quan. Từ cây xanh ven đường, đường hoa, hàng rào xanh, vườn mẫu, khu dân cư kiểu mẫu đến những khuôn viên gia đình, đình, chùa, trường học, nhà văn hóa hay các công trình công cộng, cây cối và hoa đã trở thành một phần không thể thiếu trong diện mạo nhiều vùng quê.
Nếu trước đây việc trồng cây chủ yếu được nhìn ở góc độ làm đẹp, thì trong xây dựng nông thôn mới, cần nhìn rộng hơn: Sinh vật cảnh tham gia kiến tạo cảnh quan, môi trường và chất lượng sống của cộng đồng. Một con đường được chăm chút bằng những hàng cây phù hợp, một tuyến đường hoa được người dân cùng nhau gìn giữ, một khu dân cư có nhiều không gian xanh hay một vườn mẫu được tổ chức hài hòa với kiến trúc truyền thống đều góp phần tạo nên một miền quê đáng sống.
Đó cũng là điểm khác biệt quan trọng giữa phát triển cảnh quan nông thôn và đô thị hóa đơn thuần. Nông thôn hiện đại không nhất thiết phải xóa đi những đặc trưng vốn có để trở nên giống đô thị. Ngược lại, giá trị của nông thôn nằm ở khả năng kết hợp hạ tầng hiện đại với không gian xanh, cảnh quan hài hòa và bản sắc địa phương.
Trong quá trình đó, cây bản địa, cây cổ thụ, cây di sản và những khu vườn truyền thống có ý nghĩa đặc biệt. Một cây cổ thụ có thể là dấu mốc của làng quê. Một hàng cây lâu năm có thể gắn với ký ức của nhiều thế hệ. Một khu vườn truyền thống có thể phản ánh cách người dân địa phương thích ứng với điều kiện tự nhiên và tạo dựng không gian sống. Bởi vậy, phát triển Sinh vật cảnh gắn với cảnh quan không nên chỉ dừng ở việc lựa chọn cây đẹp. Quan trọng hơn là lựa chọn cây phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng, không gian, văn hóa và nhu cầu sử dụng; đồng thời tổ chức chăm sóc, bảo vệ lâu dài.
 |
| Phát triển Sinh vật cảnh gắn với cảnh quan không nên chỉ dừng ở việc lựa chọn cây đẹp mà là lựa chọn cây phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng, không gian, văn hóa và nhu cầu sử dụng; đồng thời tổ chức chăm sóc, bảo vệ lâu dài.(Ảnh: Một vườn Thông tại Chí Linh) |
Đây cũng là cơ hội để các Hội Sinh vật cảnh, nghệ nhân, nhà vườn và người dân tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng cảnh quan địa phương. Kinh nghiệm về cây trồng, kỹ thuật tạo dáng, chăm sóc và bố trí không gian của những người làm nghề có thể trở thành nguồn tri thức hữu ích cho các mô hình cảnh quan nông thôn. Khi cảnh quan được tạo dựng từ chính nguồn lực tại chỗ, người dân không chỉ là người thụ hưởng mà còn là chủ thể gìn giữ. Một tuyến đường hoa đẹp sẽ có ý nghĩa hơn khi cộng đồng cùng chăm sóc; một khu dân cư xanh sẽ bền vững hơn khi người dân coi đó là không gian sống của chính mình.
Nếu cảnh quan là giá trị dễ nhận thấy, thì tiềm năng kinh tế chính là dư địa cần được khai thác mạnh hơn của Sinh vật cảnh. Ở nhiều vùng nông thôn, cây cảnh, hoa, bonsai, cây công trình, cây bản địa và các sản phẩm liên quan đã hình thành những vùng sản xuất, nhà vườn, làng nghề và thị trường riêng. Phía sau một sản phẩm là cả chuỗi lao động: sản xuất giống, trồng và chăm sóc, tạo tác, vận chuyển, trưng bày, kinh doanh và dịch vụ.Giá trị của một cây cảnh vì thế không chỉ nằm ở giá bán cuối cùng. Đó còn là giá trị của đất đai, lao động, kỹ thuật, kinh nghiệm, nghệ thuật và thời gian.
 |
| Sinh vật cảnh góp phần vào phát triển kinh tế địa phương không chỉ bằng doanh thu của một sản phẩm, mà bằng hệ sinh thái việc làm và dịch vụ xung quanh sản phẩm đó. |
Một hướng đi đáng quan tâm là chuyển từ tư duy “bán cây” sang “bán giá trị”. Cùng một loài cây, nhưng nếu được gắn với câu chuyện của vùng đất, bàn tay của nghệ nhân, thương hiệu làng nghề, tiêu chuẩn chất lượng và dịch vụ trải nghiệm, giá trị kinh tế có thể được nâng lên đáng kể. Đây cũng là nơi Sinh vật cảnh có thể kết nối với OCOP, xây dựng thương hiệu địa phương và phát triển thị trường. Những cây cảnh đặc trưng, hoa đặc trưng vùng miền, sản phẩm của làng nghề, tác phẩm bonsai của nghệ nhân hay cây bản địa gắn với câu chuyện văn hóa đều có thể trở thành những sản phẩm có bản sắc.
Tuy nhiên, để tạo dựng thị trường bền vững, Sinh vật cảnh cần đi xa hơn yếu tố thẩm mỹ. Chất lượng, nguồn gốc, thương hiệu, sở hữu trí tuệ, truy xuất, tiêu chuẩn sản phẩm và phương thức quảng bá hiện đại ngày càng trở nên quan trọng.
Đối với các HTX, đây là cơ hội để tập hợp các hộ sản xuất, thống nhất quy trình, xây dựng thương hiệu chung và kết nối thị trường. Đối với doanh nghiệp, đó là không gian để đầu tư, phát triển dịch vụ, thương mại hóa sản phẩm và ứng dụng công nghệ. Với các nhà vườn, chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang xây dựng thương hiệu và phát triển dịch vụ sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm.
Đặc biệt, Sinh vật cảnh có khả năng tạo ra nhiều tầng sinh kế. Một cây giống tạo việc làm cho người sản xuất; quá trình chăm sóc và tạo tác cần đến lao động có tay nghề; vận chuyển, trưng bày và kinh doanh tạo thêm dịch vụ; nhà vườn có thể trở thành điểm trải nghiệm; nghệ nhân có thể truyền nghề cho thế hệ trẻ. Từ đó có thể hình thành một chuỗi giá trị: sản xuất – tạo tác – thương mại – trải nghiệm – du lịch – đào tạo nghề.
Đây là cách Sinh vật cảnh góp phần vào phát triển kinh tế địa phương không chỉ bằng doanh thu của một sản phẩm, mà bằng hệ sinh thái việc làm và dịch vụ xung quanh sản phẩm đó. Một hướng mới giàu tiềm năng là phát triển du lịch Sinh vật cảnh. Làng hoa, làng cây cảnh, vườn bonsai, nhà vườn, không gian cây cổ thụ hay các hoạt động trải nghiệm chăm sóc và tạo tác cây có thể trở thành điểm đến.
Khi ấy, cây không chỉ để bán. Khu vườn trở thành điểm đến, nghề trở thành câu chuyện, sản phẩm trở thành quà tặng và cảnh quan trở thành một phần của trải nghiệm du lịch. Đặc biệt, những vùng có cảnh quan đẹp, nghề truyền thống và sản phẩm đặc trưng hoàn toàn có thể kết hợp Sinh vật cảnh với văn hóa, ẩm thực và du lịch cộng đồng, qua đó tạo thêm nguồn thu cho người dân.
Để Sinh vật cảnh thực sự trở thành nguồn lực cho nông thôn mới, điều quan trọng là không phát triển riêng lẻ từng mô hình mà phải hình thành hệ sinh thái liên kết. Các Hội Sinh vật cảnh có thể là cầu nối giữa hội viên với địa phương, giữa nghệ nhân với nhà vườn, giữa các mô hình với thị trường. Nghệ nhân giữ vai trò bảo tồn tri thức, kỹ thuật và truyền nghề. Nhà vườn là lực lượng trực tiếp tạo ra sản phẩm và cảnh quan. HTX tổ chức liên kết sản xuất, chuẩn hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Doanh nghiệp có thể tham gia đầu tư, công nghệ, thương mại và mở rộng thị trường.
Về phía địa phương, cần nhìn Sinh vật cảnh trong tổng thể quy hoạch cảnh quan, phát triển kinh tế nông thôn, làng nghề, OCOP và du lịch. Mỗi nơi có thể lựa chọn những hướng phù hợp với điều kiện tự nhiên, truyền thống nghề và nhu cầu thị trường.
 |
| Các Hội Sinh vật cảnh có thể là cầu nối giữa hội viên với địa phương, giữa nghệ nhân với nhà vườn, giữa các mô hình với thị trường. Nghệ nhân giữ vai trò bảo tồn tri thức, kỹ thuật và truyền nghề. (Ảnh: Nghệ nhân Dũng Coca chia sẻ về kỹ thuật) |
Phát triển Sinh vật cảnh cũng cần đặt trong yêu cầu phát triển xanh. Sản xuất phải sử dụng hiệu quả đất, nước và vật tư; chú trọng bảo vệ môi trường; từng bước áp dụng các giải pháp tiết kiệm tài nguyên và kinh tế tuần hoàn. Cảnh quan cũng cần được thiết kế phù hợp, tránh chạy theo hình thức mà thiếu tính lâu dài.
Chuyển đổi số sẽ mở thêm những cơ hội mới. Nhà vườn có thể xây dựng hình ảnh và dữ liệu số; sản phẩm có thể được giới thiệu qua thương mại điện tử; làng nghề có thể được số hóa; câu chuyện nghệ nhân có thể trở thành nội dung truyền thông; các vùng cây cảnh có thể được xây dựng thành điểm đến trên bản đồ số.
Quan trọng hơn, chuyển đổi số giúp đưa sản phẩm Sinh vật cảnh ra khỏi phạm vi thị trường truyền thống. Một tác phẩm đẹp có thể được giới thiệu bằng hình ảnh, video; một nghệ nhân có thể kể câu chuyện nghề của mình; một làng cây có thể quảng bá đồng thời sản phẩm, cảnh quan và trải nghiệm.
Nhìn rộng hơn, Sinh vật cảnh đang có sẵn nhiều nguồn lực: người làm nghề, nghệ nhân, nhà vườn, làng nghề, sản phẩm, cảnh quan, tri thức, văn hóa và thị trường. Điều cần thiết không phải tạo ra một nguồn lực mới, mà là tổ chức, kết nối và nâng cao giá trị những nguồn lực đang có.
Khi được đặt đúng vị trí, Sinh vật cảnh có thể trở thành một thành tố của nông thôn mới: vừa góp phần làm đẹp cảnh quan, tạo môi trường sống xanh; vừa tạo việc làm, tăng thu nhập; vừa bảo tồn nghề, giữ gìn bản sắc; đồng thời mở ra những sản phẩm và dịch vụ mới cho kinh tế địa phương.
Từ một cây xanh đến một tuyến đường hoa, từ một nhà vườn đến một làng nghề, từ bàn tay nghệ nhân đến một sản phẩm mang thương hiệu địa phương, tất cả đều có thể kết nối thành một chuỗi giá trị mới. Sinh vật cảnh vì thế không chỉ làm cho làng quê đẹp hơn. Khi được phát triển theo hướng xanh, có liên kết và có giá trị gia tăng, Sinh vật cảnh còn có thể góp phần làm cho nông thôn giàu hơn, có bản sắc hơn và đáng sống hơn.
