Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Quyết định số 3411/QĐ-BNNMT phê duyệt Đề án “Phát triển vùng nguyên liệu nông, lâm, thủy sản tập trung giai đoạn 2026–2030”. Đây được xem là một bước triển khai quan trọng nhằm tổ chức lại sản xuất, nâng cao hiệu quả liên kết và tạo nền tảng phát triển các vùng nguyên liệu theo hướng tập trung, hiện đại và bền vững.
 |
| Quyết định số 3411/QĐ-BNNMT phê duyệt Đề án “Phát triển vùng nguyên liệu nông, lâm, thủy sản tập trung giai đoạn 2026–2030”. |
Đề án hướng tới giải quyết đồng bộ những điểm nghẽn đang tồn tại trong quá trình phát triển vùng nguyên liệu. Trong đó, hạ tầng dùng chung phục vụ sản xuất còn thiếu và chưa đồng bộ; năng lực quản trị của hợp tác xã (HTX), ứng dụng công nghệ và dữ liệu còn hạn chế; liên kết giữa người sản xuất, HTX và doanh nghiệp chưa thực sự bền vững là những vấn đề cần được tháo gỡ.
Theo mục tiêu đến năm 2030, Đề án phấn đấu giảm tối thiểu 10% chi phí vận chuyển, giảm 10–15% thời gian thu gom và 8–10% tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch. Trên 80% HTX tham gia vùng nguyên liệu được bồi dưỡng nâng cao năng lực quản trị và dữ liệu; trên 70% vùng nguyên liệu được hỗ trợ lập bản đồ số hóa; tối thiểu 60% diện tích áp dụng nhật ký sản xuất điện tử và hệ thống truy xuất nguồn gốc.
Một mục tiêu đáng chú ý khác là khoảng 70% vùng nguyên liệu có sự tham gia của HTX và ít nhất một doanh nghiệp liên kết; tối thiểu 60% sản lượng được tiêu thụ qua hợp đồng. Qua đó, doanh thu HTX và thu nhập của người dân được kỳ vọng tăng tối thiểu 10%.
Như vậy, trọng tâm của Đề án không chỉ nằm ở việc hình thành những vùng sản xuất có quy mô lớn, mà còn là tổ chức lại các chủ thể trong chuỗi. Người sản xuất, HTX và doanh nghiệp phải có vai trò rõ ràng, cùng chia sẻ trách nhiệm, lợi ích và rủi ro.
Tổng nhu cầu nguồn lực thực hiện Đề án giai đoạn 2026–2030 dự kiến khoảng 23.647 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách Trung ương hỗ trợ khoảng 1.655 tỷ đồng, chiếm 7%; ngân sách địa phương bố trí đối ứng khoảng 6.705 tỷ đồng, chiếm 28,35%; nguồn vốn xã hội hóa từ doanh nghiệp, HTX, người dân và các nguồn hợp pháp khác khoảng 15.288 tỷ đồng, chiếm 64,65%.
Cơ cấu này cho thấy Nhà nước giữ vai trò tạo nền tảng, định hướng và hỗ trợ nguồn lực ban đầu, trong khi nguồn vốn xã hội hóa được kỳ vọng giữ vai trò chủ đạo trong đầu tư sản xuất, cơ sở sơ chế, chế biến, bảo quản và logistics.
Đề án tập trung phát triển vùng nguyên liệu quy mô lớn gắn với nhà máy chế biến đối với 6 nhóm ngành hàng chủ lực gồm lúa gạo; cây ăn quả; cà phê và hồ tiêu; cây lâm nghiệp; thủy sản nuôi trồng; chăn nuôi gia súc, gia cầm. Cùng với đó là yêu cầu đầu tư hạ tầng, phát triển khoa học công nghệ, thị trường, chuyển đổi xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Điểm đáng chú ý là nguồn lực sẽ không được phân bổ theo cách chia đều mà hướng tới nguyên tắc đầu tư tập trung vào những điểm nghẽn và nơi có khả năng tạo hiệu quả trong chuỗi giá trị.
Mặc dù sinh vật cảnh không được xác định là một trong 6 nhóm ngành hàng chủ lực nêu trên, cách tiếp cận của Đề án vẫn gợi mở nhiều vấn đề có ý nghĩa đối với lĩnh vực này, nhất là trong quá trình tổ chức lại sản xuất và xây dựng chuỗi giá trị.
Trước hết là câu chuyện về hạ tầng. Đề án xác định việc đầu tư, nâng cấp hệ thống giao thông kết nối vùng nguyên liệu với cơ sở thu gom, sơ chế, chế biến, bảo quản, logistics và thị trường là một nhiệm vụ trọng tâm. Đây cũng là những yếu tố có ý nghĩa đối với sinh vật cảnh, đặc biệt với các vùng sản xuất cây cảnh, hoa, bonsai và các sản phẩm có yêu cầu cao về vận chuyển, chăm sóc và bảo đảm chất lượng.
Thực tế, một sản phẩm sinh vật cảnh có thể trải qua nhiều công đoạn từ nhân giống, nuôi trồng, tạo tác, chăm sóc đến vận chuyển và tiêu thụ. Khi mỗi nhà vườn hoạt động độc lập, quy mô nhỏ, việc đầu tư hạ tầng và tổ chức dịch vụ dùng chung gặp nhiều hạn chế. Ngược lại, nếu hình thành được các vùng, cụm sản xuất hoặc HTX đủ năng lực, nhiều dịch vụ có thể được tổ chức tập trung, qua đó giảm chi phí và nâng cao khả năng cạnh tranh.
Trụ cột thứ hai là HTX và doanh nghiệp. Đề án yêu cầu vùng nguyên liệu được lựa chọn phải có HTX hoặc tổ chức đại diện nông dân làm đầu mối, đồng thời có doanh nghiệp cam kết liên kết tiêu thụ bằng văn bản hoặc hợp đồng.
Đây là yêu cầu đáng chú ý đối với sinh vật cảnh. Một trong những hạn chế của sản xuất sinh vật cảnh là sự phân tán về quy mô, sản phẩm và phương thức kinh doanh. Nhiều nhà vườn có sản phẩm tốt nhưng chưa tạo được sức mạnh tập thể để tiếp cận những thị trường lớn, trong khi doanh nghiệp cũng khó xây dựng kế hoạch kinh doanh dài hạn nếu nguồn cung thiếu ổn định.
Nếu HTX sinh vật cảnh được tổ chức theo hướng thực chất, HTX có thể trở thành đầu mối tập hợp nhà vườn, thống nhất quy trình sản xuất, cung ứng vật tư, dịch vụ kỹ thuật, xây dựng thương hiệu, xúc tiến thương mại và kết nối doanh nghiệp. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ là đơn vị mua sản phẩm mà có thể tham gia từ khâu đầu vào, tổ chức sản xuất, logistics đến phát triển thị trường.
Trụ cột thứ ba là chuyển đổi số. Đề án đặt mục tiêu trên 70% vùng nguyên liệu được hỗ trợ lập bản đồ số hóa, tối thiểu 60% diện tích áp dụng nhật ký sản xuất điện tử và hệ thống truy xuất nguồn gốc.
Đối với sinh vật cảnh, đây là hướng đi có thể tạo ra sự thay đổi đáng kể trong cách quản lý và giới thiệu sản phẩm. Thay vì chỉ cung cấp hình ảnh và thông tin cơ bản, mỗi sản phẩm có thể từng bước được xây dựng hồ sơ về nguồn gốc, quá trình chăm sóc, kỹ thuật tạo tác, đặc điểm giống và thông tin nhà vườn.
Đặc biệt, trong bối cảnh hoạt động mua bán sinh vật cảnh ngày càng diễn ra mạnh trên môi trường số, dữ liệu minh bạch có thể góp phần nâng cao niềm tin của thị trường, đồng thời giúp phân biệt giá trị thực của sản phẩm với những thông tin quảng bá thiếu căn cứ.
Từ góc độ đó, chuyển đổi số đối với sinh vật cảnh không chỉ là đưa thông tin lên mạng mà còn phải hướng tới xây dựng dữ liệu có khả năng kiểm chứng, quản trị được quá trình sản xuất và hỗ trợ giao dịch.
Điểm cốt lõi mà Đề án 3411/QĐ-BNNMT đặt ra là chuyển từ tư duy sản xuất đơn lẻ sang tổ chức sản xuất gắn với thị trường. Đây cũng là vấn đề mà sinh vật cảnh cần quan tâm nếu muốn nâng cao vị thế trong nền kinh tế nông nghiệp.
Một vùng sinh vật cảnh có giá trị không nên chỉ được nhìn nhận qua diện tích hay số lượng cây. Giá trị của vùng còn nằm ở khả năng tổ chức sản xuất, chất lượng sản phẩm, thương hiệu, năng lực tạo tác, dịch vụ đi kèm và khả năng tiếp cận thị trường.
Theo hướng đó, có thể hình dung chuỗi giá trị sinh vật cảnh gồm các chủ thể từ nhà vườn, nghệ nhân, HTX, doanh nghiệp đến các đơn vị thương mại, logistics, trưng bày, triển lãm và thị trường. Mỗi chủ thể đảm nhận một mắt xích nhưng cần có sự kết nối thay vì hoạt động riêng lẻ.
Với những vùng có điều kiện, việc tổ chức sản xuất tập trung có thể gắn với phát triển làng nghề, du lịch nông nghiệp, trải nghiệm nhà vườn, triển lãm và thương mại điện tử. Khi đó, sản phẩm sinh vật cảnh không chỉ tạo giá trị từ bản thân cây mà còn tạo ra giá trị từ nghệ thuật tạo tác, văn hóa, câu chuyện sản phẩm và dịch vụ.
Tuy nhiên, để tiếp cận phương thức phát triển này, sinh vật cảnh cần chủ động chuẩn hóa. Đây là yêu cầu quan trọng bởi cơ chế hỗ trợ vùng nguyên liệu trong Đề án được xây dựng trên cơ sở đánh giá hiệu quả và các điều kiện cụ thể.
Theo quy định, vùng nguyên liệu được đưa vào danh mục xem xét hỗ trợ phải đạt từ 70/100 điểm trở lên và không có nhóm tiêu chí nào dưới mức điểm tối thiểu. Đồng thời phải có doanh nghiệp cam kết liên kết tiêu thụ, có HTX hoặc tổ chức đại diện nông dân, có mặt bằng sạch và khả năng bố trí vốn đối ứng, không trùng lặp nội dung hỗ trợ từ ngân sách Nhà nước hoặc các chương trình khác.
Những yêu cầu này cho thấy nguồn lực chính sách ngày càng gắn với khả năng tổ chức sản xuất và hiệu quả đầu ra. Vì vậy, đối với sinh vật cảnh, việc hình thành vùng sản xuất không thể chỉ dừng ở việc tập hợp các nhà vườn mà cần có tổ chức đại diện đủ năng lực, sản phẩm xác định rõ, phương án liên kết cụ thể và thị trường hướng tới.
Đây cũng là cơ sở để các tổ chức Hội, địa phương, HTX, nhà vườn và doanh nghiệp sinh vật cảnh nghiên cứu, chủ động xây dựng dữ liệu và đề xuất những mô hình phù hợp với đặc thù của ngành.
Đề án được triển khai trong hai giai đoạn. Giai đoạn 2026–2027 tập trung rà soát quy hoạch, hoàn thiện cơ chế chính sách, đầu tư hạ tầng thiết yếu, lựa chọn các mô hình thí điểm và đẩy mạnh cấp mã vùng, số hóa dữ liệu. Giai đoạn 2028–2030 mở rộng các công trình hạ tầng kỹ thuật, logistics, thu hút vốn xã hội hóa vào chế biến, đồng thời nhân rộng mô hình HTX và củng cố hợp đồng liên kết dài hạn.
Đối với sinh vật cảnh, đây có thể là khoảng thời gian để chủ động chuẩn bị thay vì chờ đến khi chính sách được triển khai rộng mới bắt đầu thích ứng.
Vấn đề đặt ra không phải là đưa sinh vật cảnh vào Đề án bằng mọi giá, mà là nghiên cứu để lĩnh vực này đáp ứng được những yêu cầu ngày càng cao của nền nông nghiệp hiện đại: sản xuất có tổ chức, dữ liệu minh bạch, liên kết có hợp đồng, sản phẩm có thị trường và đầu tư dựa trên hiệu quả.
Về lâu dài, nếu xây dựng được các vùng, cụm sản xuất sinh vật cảnh có quy mô phù hợp, HTX làm đầu mối, doanh nghiệp tham gia chuỗi và dữ liệu được số hóa, sinh vật cảnh sẽ có thêm cơ sở để nâng cao giá trị kinh tế, văn hóa và thương hiệu.
Đề án phát triển vùng nguyên liệu giai đoạn 2026–2030 vì vậy không chỉ đặt ra câu chuyện về vốn và hạ tầng đối với những ngành hàng được lựa chọn, mà còn gợi mở một yêu cầu rộng hơn đối với các lĩnh vực nông nghiệp đặc thù. Với sinh vật cảnh, cơ hội lớn nhất có lẽ không nằm ở việc được hỗ trợ bao nhiêu, mà ở khả năng chủ động tổ chức lại sản xuất để từ một thị trường phân tán từng bước hình thành những chuỗi giá trị minh bạch, chuyên nghiệp và bền vững.
 |
| Đề án vùng nguyên liệu 2026–2030 đang định hình phương thức sản xuất mới. Trong tiến trình đó, sinh vật cảnh có cơ hội chuyển từ sản xuất phân tán sang phát triển theo chuỗi giá trị. - (Ảnh: báo Nông nghiệp và Môi trường) |
Đề án “Phát triển vùng nguyên liệu nông, lâm, thủy sản tập trung giai đoạn 2026–2030”
