Khởi đầu từ nhu cầu của gia đình
Khoảng 15 năm trước, khi tìm mua nấm linh chi với mong muốn hỗ trợ sức khỏe cho người bố, ông Nguyễn Quốc Hương ở thôn Sơn Lý, xã Đông Trạch, tỉnh Quảng Trị nảy ra ý định tự trồng nấm.
 |
| Ông Nguyễn Quốc Hương và bà Ngô Thị Kim Liên cùng đồng hành phát triển nghề nấm và truyền nghề cho nông dân. Ảnh: Trần Anh |
Ban đầu, mục tiêu của gia đình chỉ là chủ động nguồn nấm sử dụng và giảm chi phí. Tuy nhiên, nhận thấy thị trường có nhu cầu, ông Hương cùng vợ là bà Ngô Thị Kim Liên bắt đầu tìm hiểu kỹ thuật, đến nhiều trang trại để học hỏi rồi đầu tư cơ sở sản xuất khoảng 100m².
Theo ông Hương, trồng nấm không cần nguồn vốn quá lớn nhưng đòi hỏi người sản xuất phải nắm chắc kỹ thuật. Từ khâu làm phôi giống đến kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và môi trường, mỗi công đoạn đều phải được thực hiện chính xác.
Năm 2016, bà Ngô Thị Kim Liên thành lập HTX Nấm sạch Tuấn Linh, định hướng sản xuất sạch, hữu cơ và phát triển theo chuỗi giá trị. HTX từng bước xây dựng quy trình khép kín từ sản xuất giống, nuôi trồng, chế biến đến tiêu thụ, đồng thời liên kết với nông dân.
Đến nay, HTX đã liên kết với 34 tổ hợp tác và hơn 500 hộ dân, hỗ trợ giống, vật tư, kỹ thuật, bao tiêu sản phẩm và kết nối thị trường.
Mô hình được tổ chức theo phương châm “5 tự”: tự giác, tự nguyện, tự chủ, tự quản, tự chịu trách nhiệm và “5 cùng”: cùng nghĩ, cùng làm, cùng hưởng, cùng chịu trách nhiệm, cùng phát triển.
Nhờ tham gia chuỗi liên kết, nhiều hộ dân có điều kiện mở rộng sản xuất, giảm tình trạng nhỏ lẻ và khó tìm đầu ra. Thu nhập bình quân của các hộ liên kết đạt khoảng 70-150 triệu đồng/hộ/năm.
Không chỉ bao tiêu sản phẩm, ông Hương còn trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật theo cách “cầm tay chỉ việc”. Từ những hộ ban đầu, nhiều tổ hợp tác, HTX trồng nấm được hình thành và tiếp tục nhận hỗ trợ về kỹ thuật, thị trường từ Tuấn Linh.
Chế biến sâu để nâng giá trị cây nấm
Khi sản lượng ngày càng tăng, HTX đầu tư máy móc, công nghệ, chuyển hướng mạnh sang chế biến sâu nhằm giảm phụ thuộc vào việc bán nấm tươi.
Cơ sở hiện có hệ thống máy nghiền nguyên liệu, sản xuất trà túi lọc, đóng gói, chiết và cô cao, hút chân không, trộn nguyên liệu, đóng phôi cùng hệ thống phòng lạnh vô trùng.
Từ nấm linh chi, HTX phát triển nhiều sản phẩm như cao nấm linh chi, trà linh chi hòa tan, trà linh chi kết hợp cà gai leo, trà xanh và nấm linh chi nguyên bào tử. Giống nấm Vân chi cũng được đưa vào sản xuất thương mại, chế biến thành trà túi lọc.
 |
| Năm 2024, bà Ngô Thị Kim Liên được Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ cấp bằng độc quyền đối với “Quy trình sản xuất nước mắm chay từ nấm”. |
Từ nền tảng cây nấm, HTX tiếp tục mở rộng sang các sản phẩm chế biến từ lạc, vừng, đậu xanh, đậu đỏ và phát triển thêm các dòng trà rau má, cà gai leo, xạ đen...
Đến nay, HTX có khoảng 20 sản phẩm, trong đó 14 sản phẩm đạt OCOP từ 3-5 sao. Một số sản phẩm đạt tiêu chuẩn VietGAP, ISO 22000:2018 và chứng nhận hữu cơ.
HTX cũng ứng dụng chuyển đổi số trong tiêu thụ sản phẩm, từ truy xuất nguồn gốc bằng QR, bán hàng điện tử, thương mại điện tử đến livestream và kết nối hệ thống phân phối. Sản phẩm đã có mặt tại nhiều siêu thị, cửa hàng nông sản sạch trên cả nước và được xuất khẩu sang Lào, Thái Lan, Nga.
Từ phôi nấm đến mô hình sản xuất tuần hoàn
Cùng với mở rộng sản xuất, HTX hướng đến tận dụng tối đa nguồn nguyên liệu và phụ phẩm. Mùn cưa, rơm rạ được sử dụng làm nguyên liệu trồng nấm; phôi sau thu hoạch được ủ thành phân hữu cơ, trong khi túi nilon được phân loại để tái chế.
 |
| Bà Ngô Thị Kim Liên bên sản phẩm nước mắm chay từ nấm, gắn với giải pháp hữu ích do bà nghiên cứu. Ảnh: Trần Anh. |
Sau gần 10 năm hoạt động, HTX Nấm sạch Tuấn Linh đạt doanh thu bình quân hơn 18 tỷ đồng/năm; riêng năm 2025 đạt hơn 18,5 tỷ đồng. HTX tạo việc làm thường xuyên và thời vụ cho khoảng 60 lao động, với thu nhập 7-12 triệu đồng/người/tháng. Hàng trăm lao động khác có thêm sinh kế thông qua chuỗi liên kết trồng nấm và cung ứng nguyên liệu.
Năm 2026, bà Ngô Thị Kim Liên được bình chọn danh hiệu “Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới”.
Theo ông Nguyễn Quốc Hương, thời gian tới, HTX sẽ hướng tới thị trường Halal, tiếp tục chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng và gia tăng giá trị thương hiệu.
