Có thể nói lan Hoàng thảo (Dendrobium) là một chi lớn, phổ biến trong họ Lan (Orchidaceae). Hiện nay chi này có hơn 1.200 loài (riêng ở nước ta khoảng trên 100 loài). Chi Lan này phân bố rộng rãi ở Nam Á, Đông Á và Đông Nam Á cho đến Philippines, Borneo, nước Úc, Papua New Guinea, quần đảo Solomon và New Zealand.
 |
| Hoàng thảo kiều vuông (Dendrobium fameri) |
Nếu để ý, bạn sẽ thấy trong tiếng Hy Lạp, từ Dendron nghĩa là “cây” và từ bios nghĩa là “sinh sống”. Ghép 2 từ này thành Dendrobium tức là “loài sống trên cây”, hay còn gọi là “thực vật biểu sinh”.
Chi Lan Hoàng thảo gồm những loài có trục phát triển theo chiều ngang, các chồi phát triển tạo thành nhiều thân được gọi là củ giả hoặc giả hành.
Các nhà nghiên cứu thường chia chi Hoàng thảo thành nhiều nhóm: nhóm Anosmum, nhóm Nobile, nhóm Farmeri, nhóm Formosum, nhóm Trúc lan,... và gọi chúng theo tên La-tinh. Nhưng nhà nuôi trồng và kinh doanh lại gọi Hoàng thảo bằng tên thường gọi như trên thị trường.
 |
| Hoàng thảo giả hạc (Dendrobium anosmum Lindl) |
Trong phạm vi bài này, chúng tôi muốn giới thiệu đến bạn đọc yêu lan một số loài phổ biến trong chi Hoàng thảo:
Hoàng thảo dẹt (Dendrobium nobile) còn gọi Đùi gà, Phi điệp kép hay Hoàng thảo mùa xuân. Loài này phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á, Nam Á và Đông Á, đặc biệt là dọc theo dãy Himalaya.
Hoàng thảo long nhãn (D. fimbriatum) còn gọi Sơn thủy tiên hay Kim thoa long nhãn. Chúng phân bố từ Bắc vào Nam, chủ yếu ở các vùng núi cao và rừng thưa.
Hoàng thảo giả hạc (D. anosmum hay D. superbum) còn gọi Phi điệp tím, Lưỡng điểm hạc, Giả hạc hoặc Dã hạc; phân bố tại khu vực Châu Á và các đảo quốc Thái Bình Dương.
Hoàng thảo tua (D. harveyanum) còn gọi Thủy tiên râu cánh, Thủy tiên tua hay Kiều tua, là loài bản địa của khu vực Đông Nam Á và Nam Trung Hoa.
 |
| Hoàng thảo hoa vàng (Dendrobium chrysanthum Lindl) |
Hoàng thảo đơn cam (D. unicum) còn gọi Độc giác thạch hộc hay Lan đơn cam. Loài này có vùng phân bố khá hẹp, tập trung chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á và các vùng phụ cận.
Hoàng thảo hoa vàng hay Phi điệp vàng (D. chrysanthum) có phạm vi phân bố khá rộng, trải dài từ vùng Nam Á đến Đông Nam Á và miền Nam Trung Quốc.
Hoàng thảo vàng cam (D. chryseum) còn có tên khác là Hoàng thảo da cam hay Hoàng thảo kim thoa Lào; vùng phân bố khá rộng tại khu vực Châu Á.
Hoàng thảo tam bảo sắc còn gọi Ý thảo ba màu, Hoàng thảo mỹ dung (D. devonianum). Thân hình trụ dài khoảng 35cm, lóng 3cm. Lá hình mác rộng, nhọn dài 6cm, rộng 1cm. Cụm hoa bên, 1 – 4 hoa, mọc trên thân rụng lá. Đây là một loài lan rừng có vẻ đẹp rực rỡ và hương thơm đặc trưng, được tìm thấy rộng rãi ở khu vực châu Á.
Hoàng thảo u lồi (D. pendulum) còn được gọi với những tên khác như Trúc Phật Bà hay Hoàng thảo đùi gà u lồi, là loài lan có vẻ ngoài rất đặc trưng với các đốt thân phình to.
 |
| Hoàng thảo đơn cam (Dendrobium unicum) |
Hoàng thảo vảy rồng (D. lindleyi). Loài này hoa lớn, có màu vàng tươi, cánh môi vàng điểm đốm vàng đậm, mép hoa hơi nhăn nheo.
Hoàng thảo duyên dáng (D. amabile) còn gọi là Kiều tím. Hoa xếp thưa thành cụm buông xuống, dài đến 30cm. Hoa có màu hồng nhạt, cánh môi có đốm vàng cam và mép hoa có lông.
Hoàng thảo thủy tiên vàng (D.chrysotoxum) còn gọi là lan Hoàng lạp. Hoa có màu vàng tươi và bóng. Cánh môi có đốm vàng đậm và mép hoa có lông mịn.
Hoàng thảo thủy tiên trắng (D. palpebrae) còn được gọi là Kiều trắng. Hoa xếp thưa thành cụm dài trên 20cm buông xuống. Hoa màu trắng, cánh môi gần vuông, họng có màu vàng đậm và mép hoa có lông.
Hoàng thảo nhất điểm hồng (D. draconis Rchb.f.) có hoa lớn màu trắng, cánh môi có sọc màu đỏ cam. Loài này được xếp vào nhóm có hương thơm. Phân bố: Lâm Đồng, Thừa Thiên – Huế, Đà Nẵng, Khánh Hòa.
Hoàng thảo hỏa hoàng (D. bellatulum) còn gọi là Bạch hỏa hoàng hoặc Hoàng thảo đốm đỏ, là một loài lan quý hiếm với khu vực phân bố khá rộng ở khu vực Đông Nam Á và Nam Á.
Hoàng thảo xương rồng (D. cariniferum) là loài lan rừng đẹp, có hương thơm đặc trưng và thuộc nhóm lan có lông đen (Section Formosae). Có nơi còn gọi chúng là Hoàng thảo móng rồng.
 |
| Hoàng thảo Trường sơn (Dendrobium delacourii) |
Hoàng thảo tam giác (D. trigonopus) có thân thường ngắn (khoảng 10–20cm), khá cứng cáp, màu xanh đậm hoặc hơi nâu đen. Thân có các khía dọc tạo thành hình dáng hơi đa giác. Lá dày, dai, mọc ở đỉnh thân. Hoa có màu vàng tươi rực rỡ, cánh hoa dày và bóng như sáp. Môi hoa có những vệt màu xanh lá hoặc nâu đỏ ở họng, tạo nên sự tương phản cực kỳ bắt mắt.
Hoàng thảo kiều vuông (D. farmeri) có thân vuông vức độc đáo. Chùm hoa (phổ biến nhất là cánh trắng, họng vàng) như thác đổ rực rỡ.
Hoàng thảo mỡ gà (D. densiflorum). Thân có hình trụ vuông rõ rệt với 4 cạnh, màu xanh đậm, thường dài từ 30 – 50 cm. Thân mọc đứng hoặc hơi rủ khi quá dài. Hoa mọc thành chùm dài, dày đặc (nên mới có tên là densiflorum - nghĩa là hoa dày). Cánh hoa màu vàng tươi, môi hoa màu vàng cam đậm hơn và có lông mịn.
Hoàng thảo môi tua, hay môi râu, Hoàng long vỹ, Thủy tiên râu mép (D. brymerianum). Loài này có củ giả màu vàng phình ở gốc và đỉnh thuôn nhỏ. Hoa cụm ngắn, màu vàng tươi sặc sỡ, cánh môi có lông tua dài. Phân bố: Cao Bằng, Sapa và ở Lâm Đồng.
Hoàng thảo báo hỷ (D. secundum). Củ giả mập, hơi thuôn ở giữa, có khía rãnh và lá mềm. Hoa nhỏ xếp sát nhau về một phía, có màu hồng pha tím. Cụm hoa cứng và mọc nghiêng ở đỉnh. Loài này phân bố ở miền Nam nước ta: trải dài từ Buôn Ma Thuột đến Biên Hòa.
Hoàng thảo Tuấn Anh (D. trantuanii). Có củ giả dẹt, mập, ngắn, rãnh nông và gốc thuôn nhỏ. Hoa có màu trắng hồng, họng màu nâu đậm, mọc đều nhau, đặc biệt là rất bền.
Hoàng thảo Vôi (D. cretaceum) có thân to, dài 20 – 40cm; lá hình giáo, thuôn ở gốc, nhọn ở đỉnh, dài 7 – 8cm, rộng 1 – 2cm, có các đốt ngắn và thường được phủ lớp phấn dễ bong tróc. Hoa có 2 màu trắng và tím, có nhiều lông, mùi thơm hoa nhài. Phân bố: Phía Đông dãy Himalaya, Nepal, Ấn Độ, Myanmar, Lào, Thái Lan, và Việt Nam ở độ cao 1.000-1.800 mét .
Hoàng thảo vạch đỏ (D. ochraceum). Thân cây hình trụ gãy khúc có độ dài 20-40cm, lông đen. Lá thuôn tròn có độ dài 8cm, rộng 2cm. Cụm hoa 2-3 hoa, hoa lớn màu vàng và quăn. Phân bố: Gia Lai (K’Bang, Kon Hà Nừng).
Hoàng thảo kèn tím (D. lituiflorum). Phân bố ở các địa danh: Lai Châu, Kon Tum.
Hoàng thảo Trường Sơn (D. delacourii) còn gọị Hoàng thảo môi tơ là loài lan rừng đặc hữu của vùng Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, Lào, Campuchia và Thái Lan.
 |
| Hoàng thảo mỡ gà (Dendrobium densiflorum) |
Có thể khẳng định, chi Hoàng thảo tại Việt Nam chính là một di sản sinh học vô cùng quý giá. Từ sắc trắng tinh khôi của Nhất điểm hồng, vẻ rực rỡ vương giả của Vảy rồng đến hương thơm quyến rũ của Hoàng thảo vôi; mỗi loài một vẻ, tất cả cùng dệt nên một bức tranh thiên nhiên làm say đắm lòng người.
Tuy nhiên, trước sự săn đón ngày càng lớn từ thị trường, nhiều loài Hoàng thảo quý đang đứng trước nguy cơ suy giảm số lượng trong môi trường tự nhiên. Việc hiểu rõ đặc điểm, tên gọi và vùng phân bố không chỉ giúp người chơi lan chăm sóc cây tốt hơn, mà còn nâng cao ý thức bảo tồn những giống lan đặc hữu của nước nhà.
