Chơi cây dưỡng chí
Bước vào khuôn viên nhà vườn của nghệ nhân Lâm Minh Trí, trước mặt chúng ta là một vườn cây cảnh đủ dáng thế, và ngôi nhà cổ với nhiều cổ vật.
 |
| Một góc nhà vườn Lâm Minh Trí phường Tân An, tỉnh Tây Ninh |
Nghệ nhân Lâm Minh Trí (sinh năm 1969) ở phường Tân An, tỉnh Tây Ninh đam mê cây cảnh từ khá sớm. Trong khuôn viên nhà vườn rộng trên 2.000 m2 có khá nhiều chủng loại cây cảnh như mai chiếu thủy, gừa, sanh quê, nguyệt quế, lộc vừng, khế, mai vàng…
Nghệ nhân Lâm Minh Trí cho biết: Từ năm học lớp 7, lớp 8 ông đã đam mê cây cảnh. Những năm trước 1990, ông bắt đầu học hỏi những người cao tuổi chơi cây cảnh điêu luyện ở chợ Tân An, Long An (cũ) về cách cắt tỉa, tạo cành... Dần dần tay nghề của ông ngày càng được nâng cao. Ông tham gia sinh vật cảnh từ lúc Hội Sinh vật cảnh tỉnh Long An (cũ) mới thành lập, lúc đó trong vườn của ông đã có hàng trăm tác phẩm bonsai, đa phần là bonsai chơi theo phong cách miền Tây. Cây cảnh được ông chăm chút cẩn thận; gốc bồ, ngọn chỉ, dăm, chi được cắt tỉa hài hòa, bay lượn. Chỉ tay về phía những cây mai chiếu thủy, ông cho biết đây là những cây ông sưu tầm từ các nhà vườn bán dạo ở các chợ miền Tây hoặc ông đi đến tận nơi để mua, lúc ấy hầu như mới là cây phôi nhưng có bộ đế đẹp, rễ lồi.
 |
| Những cây mai chiếu thủy được nghệ nhân Lâm Minh Trí chăm sóc trên 50 năm tuối |
Cây mai vàng ông mua về hơn 20 năm trước, nay cũng khoảng 80 năm tuổi, bệ đế lộ lên khỏi mặt đất, tay cành đều đặn, cũng vài lần đoạt giải tại các cuộc triển lãm sinh vật cảnh trong tỉnh và khu vực miền Tây.
Ông chia sẻ, trong thời gian đầu sinh hoạt ở Hội Sinh vật cảnh tỉnh, biết ông có nhiều kinh nghiệm trong trồng, chăm sóc, cắt tỉa cây cảnh, ông được Hội mời tham gia chia sẻ kinh nghiệm về kỹ thuật bonsai cho các hội viên trẻ và làm giám khảo các cuộc thi về cây kiểng. Từ đó vườn kiểng của ông trở thành nơi gặp gỡ của nhiều nghệ nhân, người yêu thích cây kiểng.
Trong vườn cảnh của ông có nhiều cây sanh được chăm sóc, sau một thời gian “thổi hồn” và đặt tên, “Cây sanh dáng làng” của ông được nhiều người trong giới trầm trồ khen ngợi. Như được tiếp thêm động lực, ông mua thêm cây, mở rộng vườn để thỏa mãn thú chơi của mình. Các cây đều được ông chăm sóc kỹ, với phương châm: luôn có cây mới và có cây để “đi chơi”.
 |
| Cách chơi cây cảnh cắt, giật tạo thành vẻ già nua của thân cây |
Theo ông Trí, nói về mai, quý nhất là mai đọt xanh, bởi vì loại này xưa kia chủ yếu chỉ có vua quan chơi. Hay cùng một loại, nhưng mai ở những vùng đất khô cằn, thường xuyên gánh chịu bão tố như Phú Yên, Bình Định (cũ) thường có giá cao hơn những tỉnh khác. Giá trị của cây cảnh còn phụ thuộc vào thế, dáng và sở thích của người chơi như: cành chi đối trực tượng trưng cho người quân tử; dáng bay, thác đổ tượng trưng cho giới văn nghệ sĩ; dáng trực, rớt dành cho giới văn chương, những người có trình độ học vấn cao… Ông cho biết: Cách chơi cây cảnh đã tạo cho ông ý chí vươn lên và khi đã làm việc gì thì ông thực hiện đến nơi, đến chốn.
 |
| Nghệ nhân Lâm Minh Trí (phải) thuyết minh về nguồn gốc các cổ vật với ông Hồ Nhuận Đăng Sơn (trái) Tổng Thư ký Hội Sinh vật cảnh tỉnh Tây Ninh. |
Chơi cổ vật dưỡng tâm
Nếu ngoài vườn là hàng trăm tác phẩm bonsai cổ điển thì trong ngôi nhà cổ là hàng loạt cổ vật cực quý của kinh thành Thăng Long thời nhà Trần. Ông chia sẻ: "Thời Trần kéo dài 175 năm (1226-1400) với 13 triều vua. Từ khi nắm quyền cai trị, hoàng tộc Trần vẫn duy trì, phát huy thành tựu của triều Lý, tiếp tục tạo nên sức mạnh to lớn trong công cuộc bảo vệ đất nước". Chỉ tay về phía chiếc bình dáng Tam cố thảo lư, ông giải thích: Tam cố thảo lư đã trở thành biểu tượng tượng trưng cho hình mẫu lãnh đạo xuất sắc. Câu chuyện về việc Lưu Bị chiêu mộ người tài vào thời kỳ của mình mang theo nhiều bài học quý báu dành cho các doanh nghiệp. Hiện nay, tam cố thảo lư đã được tích hợp một cách đa dạng vào các sản phẩm phong thủy và trưng bày nghệ thuật.
 |
| Các cổ vật được nghệ nhân Lâm Minh Trí sưu tầm có niên đại từ thế kỷ XVIII, XIX |
Chia sẻ với chúng tôi về cơ duyên đến với thú sưu tầm cổ vật, ông Trí cho biết: Miền Tây nổi tiếng là mảnh đất ăn chơi từ xưa, nên các danh gia vọng tộc đều có những bộ lục bình, bát nhang, câu đối cổ trên bàn thờ. Từ nhỏ ông đã có sở thích tìm kiếm những cổ vật, chỉ là để chơi chứ chưa hiểu ý nghĩa của nó. Theo chân những người lớn tuổi đam mê chơi cổ vật, ông bắt đầu sưu tầm từ nhiều nguồn khác nhau. Mỗi chuyến đi của ông đều mang về một vào món cổ vật.
 |
| Cổ vật thời nhà Trần được nghệ nhân Lâm Minh Trí tham gia triển lãm Hoàng cung Việt Nam năm 2022 |
Khác với nhiều người chơi cổ vật thường tập trung vào sưu tầm được nhiều cổ vật và trưng bày tại gia, ông Trí đi sâu tìm hiểu về nguồn gốc, xuất xứ của từng món cổ vật. Với ông, mỗi tác phẩm là một câu chuyện. Ông cho rằng, cổ vật giúp những người yêu cổ ngoạn tìm thấy ký ức dân tộc qua những câu chuyện từ hiện vật, để hiểu thêm về những tri thức lịch sử văn hóa.
Các hiện vật quen thuộc như: bộ ấm trà, chậu, đôn voi, đôi lân, bộ lư hương, bát nhang, bát điếu, tượng ông địa... được trưng bày tại gia đình là những hiện vật quý hiếm. Trong đó, nhiều món có giá đến vài chục hoặc hàng trăm triệu đồng. Ngoài ra, số lượng đồ gốm sứ cổ vô cùng hạn chế, thậm chí nhiều hiện vật chỉ “có một không hai”. Do vậy, giá trị của chúng không chỉ được đo bằng tiền bạc mà còn bởi niên đại xuất hiện, chất liệu làm nên và ý nghĩa lịch sử, văn hóa mà chúng mang lại.
 |
| Bộ sưu tập cổ vật cung đình Huế (Blu hue – gốm sứ ký kiểu Huế), mỗi cổ vật là một câu chuyện, nghệ nhân Lâm Minh Trí mong muốn bộ sưu tập cổ vật gắn liền với cây cảnh sẽ là nơi trưng bày, lan tỏa giá trị văn hóa Việt đến với bạn bè. |
Nghệ nhân Lâm Minh Trí cho rằng giá trị tinh thần mà đồ gốm sứ cổ mang lại là vô giá. Nó là món quà ý nghĩa dành cho những người yêu thích nghệ thuật, trân trọng lịch sử và muốn sở hữu những vật phẩm độc đáo, mang đậm dấu ấn thời gian. Ông kể có lần được Hội Đam mê cổ vật cung đình Huế - Việt Nam mời tham gia trưng bày cổ vật tại Hà Nội; kết thúc trưng bày, BTC muốn gửi ít kinh phí vận chuyển, bảo quản nhưng ông không nhận. Vậy là sau đó BTC tặng cho ông một tác phẩm mà theo ông giá trị không thể tính được bằng tiền. Không dừng lại ở việc sáng tạo và gìn giữ những giá trị nghệ thuật truyền thống, ông Lâm Minh Trí còn ấp ủ mong muốn tiếp tục truyền nghề cho những bạn trẻ có cùng đam mê. Với ông, mỗi tác phẩm không chỉ mang giá trị thẩm mỹ ở hiện tại mà còn là “di sản sống”, có khả năng đi cùng thời gian và được tiếp nối qua nhiều thế hệ.
 |
| Hội Đam mê cổ vật Cung đình Huế - Việt Nam vinh danh nghệ nhân Lâm Minh Trí tại triển lãm cổ vật Hoàng cung Việt Nam năm 2022 tại Hà Nội. |
Khi phóng viên Tạp chí Việt Nam hương sắc đặt vấn đề về tương lai đối với sưu tầm, bảo tồn cổ vật, ông Trí bày tỏ mong muốn sẽ sắp xếp lại nơi lưu giữ những tác phẩm gốm sứ cổ và các tác phẩm bonsai nghệ thuật như một trung tâm để người dân có thể đến để tham quan, chiêm ngưỡng các tác phẩm. Đó cũng là nơi để giao lưu, học hỏi và kết nối các nghệ nhân yêu nghề, có cùng đam mê với nghề được gặp gỡ hội tụ, trao đổi và chia sẻ những kinh nghiệm.
 |
| Hội Sinh vật cảnh Việt Nam tặng danh hiệu Nghệ nhân sinh vật cảnh Việt Nam cho ông Lâm Minh Trí năm 2025 |
Hiện nay nghệ nhân Lâm Minh Trí là hội viên Hội Đình làng Việt, Hội áo dài TP. Hồ Chí Minh, Hội Di sản văn hóa Việt Nam; Ủy viên BCH Hội Sinh vật cảnh tỉnh Tây Ninh khóa I, nhiệm kỳ 2026 – 2031. Với những đóng góp cho phong trào sinh vật cảnh, sưu tầm, bảo tồn cổ vật và Đình làng của tỉnh Long An (cũ), nghệ nhân Lâm Minh Trí vinh dự được UBND tỉnh Long An tặng Bằng khen, Hội Đam mê cổ vật cung đình Huế - Việt Nam vinh danh và được Hội Sinh vật cảnh Việt Nam tặng danh hiệu Nghệ nhân sinh vật cảnh Việt Nam năm 2025.
