Thách thức từ tồn dư kim loại nặng, mối nguy hại tiềm ẩn, gây hệ lụy nông sản Việt từ việc sử dụng phân bón không kiểm soát
Để nông sản Việt vươn ra thị trường quốc tế và tham gia chuỗi cung ứng xanh, việc kiểm soát chặt chẽ phân bón – đặc biệt là ngăn chặn tồn dư kim loại nặng – cần được đặt lên hàng đầu. Quản lý phân bón minh bạch không chỉ góp phần bảo vệ đất, nước và nông sản Việt Nam cũng như sức khỏe cộng đồng, mà còn thể hiện rõ vai trò điều phối mạnh mẽ của cơ quan quản lý như Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật.
Chiều ngày 24/5/2025, tại thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Ủy ban Nhân dân tỉnh Đắk Lắk tổ chức “Hội nghị phát triển ngành hàng sầu riêng bền vững”. Ông Đỗ Đức Duy - Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ông Nguyễn Thiên Văn - Quyền Chủ tịch Uỷ ban Nhân dân tỉnh Đắk Lắk đồng chủ trì hội nghị.
Tại hội nghị, các nhà quản lý và chuyên gia đánh giá rằng ngành hàng sầu riêng Việt Nam còn nhiều tồn tại, hạn chế cần phải cấp bách khắc phục để phát triển bền vững. Đặc biệt, yêu cầu kỹ thuật của các nước nhập khẩu ngày càng nghiêm ngặt, trong đó có việc kiểm tra nghiêm ngặt kim loại nặng và chất cấm như Cadimi và chất Vàng ô.
 |
| Phát biểu tại Hội nghị phát triển ngành hàng sầu riêng bền vững Bộ trưởng Đỗ Đức Duy đề nghị sự phối hợp chặt chẽ của các bộ, ngành liên quan. - (Ảnh: khuyennong) |
Phát biểu tại Hội nghị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đỗ Đức Duy cho biết, hội nghị nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc của các địa phương, doanh nghiệp và người nông dân trong sản xuất, chế biến và xuất khẩu sầu riêng trên cả nước; góp phần thúc đẩy phát triển bền vững ngành hàng sầu riêng ổn định và hiệu quả trong thời gian tới. Bộ Nông nghiệp và Môi trường mong muốn tăng cường sự phối hợp giữa Trung ương - địa phương - doanh nghiệp trong việc xây dựng chuỗi giá trị sầu riêng chuyên nghiệp, minh bạch, kiểm soát rủi ro tốt hơn và phát triển thị trường xuất khẩu một cách bền vững.
Bộ trưởng Đỗ Đức Duy nhấn mạnh rằng ngành hàng sầu riêng đang chuyển từ tăng trưởng về sản lượng sang phát triển theo hướng kiểm soát chặt chẽ, có thương hiệu, đáp ứng đúng yêu cầu của thị trường, từng bước khẳng định vị thế là mặt hàng nông sản chủ lực mang tầm vóc quốc gia.
Cadimi (tiếng Anh: Cadmium) là nguyên tố hóa học có ký hiệu Cd và số nguyên tử bằng 48. Cadimi là kim loại chuyển tiếp tương đối hiếm, mềm, màu trắng ánh xanh. Cadimi được tìm thấy năm 1817. Cùng với asen, chì, thủy ngân và crom, Cadimi được xếp vào nhóm kim loại nặng.
Các quặng chứa Cadimi rất hiếm, thường được tìm thấy trong tự nhiên ở nồng độ thấp, trong một số loại quặng như sunfua kẽm, chì và đồng. Cd và các hợp chất của Cd có thể gây ra các vấn đề nghiêm trọng đối với hệ hô hấp và thận, thậm chí dẫn đến tử vong.
Trong đất, Cd xuất hiện với nồng độ từ khoảng 0.01 đến 1 mg/kg, trữ lượng Cd toàn cầu ở mức 600.000 tấn, Cd không tồn tại độc lập mà thường có trong quặng kẽm, khoảng 0,03% của quặng. Cd được xếp là một trong những kim loại nặng di động nhất trong môi trường.
Nguồn Cd trong tự nhiên: Các nguồn phát thải Cd tự nhiên đáng kể bao gồm đá phong hóa, cháy rừng, núi lửa. Cd tồn tại trong đất hàng thập kỷ do khả năng di động thấp dưới các quá trình phân hủy tự nhiên.
Cd trong đá, trầm tích và đất: Nói chung, nồng độ Cd trong đá trầm tích (0.01 đến 2.6 mg/kg) cao hơn nồng độ trong đá từ núi lửa (0.07 đến 0.25 mg/kg). Cd là một tạp chất phổ biến trong các khoáng chất photphat và đá photphorit, nguyên liệu cho sản xuất phân bón. Hàm lượng Cd trong các loại quặng apatite của các quốc gia chênh nhau khá nhiều.
Các nguồn nước tưới ô nhiễm, chẳng hạn như những nguồn bị ảnh hưởng bởi nước thải khai thác hoặc nước xả thải công nghiệp, làm gia tăng Cd trực tiếp vào môi trường và cây trồng. Cháy rừng và núi lửa, đốt cháy nhiên liệu hóa thạch như than và dầu cũng giải phóng Cd vào khí quyển.
Con người tiếp xúc với Cd thông qua đường ăn uống, vì Cd được hấp thụ vào thực phẩm hoặc do nước ô nhiễm. Cd được rễ cây hấp thụ và vận chuyển đến các bộ phận khác nhau của cây cũng như từ tích tụ sinh học trong một số thực phẩm có nguồn gốc từ động vật và theo cách này Cd có thể xâm nhập vào chuỗi thức ăn.
 |
| TS. Nguyễn Đăng Nghĩa - nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu đất, phân bón và môi trường phía Nam thẳng thắn đề nghị, thời gian qua, sầu riêng vượt dư lượng Cadimi phải làm rõ, phải truy đến cùng.- (Ảnh: danviet) |
Tại Hội thảo phát triển bền vững ngành hàng sầu riêng do báo Tiền Phong tổ chức ngày 10/6, TS. Nguyễn Đăng Nghĩa - Chuyên gia Nông nghiệp, Nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu đất, phân bón và môi trường phía Nam, đã cảnh báo về vấn đề cadimi trong sầu riêng nói riêng và các nông sản khác của Việt Nam nói chung. Ông đặt vấn đề: Vì sao trong nhiều thập kỷ trước không ghi nhận hiện tượng tồn dư cadmium đáng kể, nhưng hiện nay lại xuất hiện?
Cần phải nói rằng, sầu riêng vùng Tây Nguyên và miền Đông đang bị oan, bởi doanh nghiệp mới bán ở khu vực miền Tây, đặc biệt là Tiền Giang - chúng tôi lấy mẫu đất phân tích thì thấy đất trồng sầu riêng nhiễm hàm lượng Cadimi từ 19-22 ppm thì tại sao sầu riêng lại không nhiễm Cadimi được.
"Vì sao cadimi rộ lên ở sầu riêng, nguyên nhân có phải chúng ta nhập khẩu 120.000 tấn phân bón DAP Hàn Quốc vượt dư lượng? Lỗi này tại ai, phải làm rõ", ông Nghĩa nói, và kiến nghị phải "truy đến cùng để bảo vệ nông dân, người tiêu dùng". TS. Nguyễn Đăng Nghĩa nhấn mạnh.
Cũng tại Hội thảo phát triển bền vững ngành hàng sầu riêng, nhiều đại biểu đặt câu hỏi liên quan đến nguyên nhân sầu riêng nhiễm cadimi, nghi do phân DAP Hàn Quốc và đề nghị công bố kết quả kiểm tra.
Liên quan đến nguyên nhân sầu riêng nhiễm cadimi, ông Nguyễn Quang Hiếu - phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) - cho biết ngay khi nhận được thông báo sầu riêng vi phạm về dư lượng cadimi của Tổng cục Hải quan Trung Quốc cuối tháng 3-2024, cục đã chủ động điều tra quy mô khá lớn tại các khu vực có nguy cơ cao.
Kết quả cho thấy nguyên nhân dẫn tới tích lũy cadimi vào trong đất ở các khu vực có nguy cơ cao là do quá trình canh tác lâu, các vườn không được nghỉ ngơi.
Thứ hai, nguyên nhân gián tiếp là việc sử dụng phân bón ở một số vùng cao hơn rất nhiều so với khuyến cáo, nhất là thời điểm làm trái vụ.
Tại hội thảo, ông Vũ Duy Hải - tổng giám đốc Tập đoàn Vinacam - chia sẻ về lý do 2 lần viết thư gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương cảnh báo về tình trạng có loại phân bón nhập khẩu về Việt Nam nghi vấn vượt dư lượng cadimi từ năm 2023, và mới đây nhất là kiến nghị lên Thủ tướng với mong muốn làm rõ phản ánh này.
Theo ông Hải, năm nay ngành sầu riêng kỳ vọng mang về 3,7 tỉ USD, nhưng mục tiêu này đang gặp thách thức lớn khi sầu riêng bị trả lại do dư lượng cadimi và vàng O vượt ngưỡng cho phép.
 |
| Ông Vũ Duy Hải - Tổng Giám đốc Vinacam cho hay, nông dân đang bị mua phải rất nhiều phân bón giả, phân bón kém chất lượng, phân bón vượt ngưỡng Cadimi, vì vậy, Vinacam phải lên tiếng. - (Ảnh: danviet) |
Ông Hải tin rằng đây không hẳn là lỗi của người trồng, khi có nhà quản lý nói rằng do nông dân sử dụng phân, thuốc không đúng quy trình, thậm chí bón gấp 10 lần khuyến cáo, mà phải thẳng thắn nhìn nhận đến lỗi của các nhà quản lý trong lĩnh vực phân bón, cây trồng. Đặc biệt trong việc xử lý thông tin SPS đã cảnh báo cadimi vượt ngưỡng trong ớt, măng cụt, chôm chôm, sầu riêng từ 3 năm trước và trong phân DAP mà Vinacam đã báo động từ năm 2023...
"Cho đến bây giờ chúng tôi không hiểu tại sao ngay sau khi nhận thông tin, Cục Bảo vệ thực vật khi đó đã cử đoàn cán bộ kiểm tra nhưng không công bố kết quả. Nếu mẫu đạt yêu cầu thì cần công bố để dư luận không hoang mang, còn nếu không đạt thì phải xử lý theo quy định của pháp luật", ông Hải nói.
Trả lời câu hỏi về đề nghị công bố kết quả kiểm tra phân bón DAP, ông Nguyễn Quang Hiếu thừa nhận cục có thiếu sót trong việc chậm trả lời các kiến nghị.
"Chúng tôi đã có văn bản mời ông Hải tới cục làm việc, dựa trên những dữ liệu mà đơn vị có để trả lời chính xác hơn. Chúng tôi xin lỗi vì chưa thể trả lời câu hỏi của ông Hải tại buổi hội thảo hôm nay", ông Hiếu nói.
Vai trò của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật trong quản lý phân bón
Trong tiến trình xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, tuần hoàn, hiện đại và hội nhập quốc tế, việc quản lý hiệu quả các vật tư đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) đóng vai trò then chốt. Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đang giữ vai trò trung tâm trong điều phối chính sách, giám sát thị trường và thúc đẩy chuyển đổi sang sử dụng vật tư nông nghiệp an toàn, thân thiện với môi trường.
Tại Tọa đàm “Đánh giá, giám sát chất lượng vật tư nông nghiệp - vai trò của nông dân” do Báo Nông thôn Ngày nay/Dân Việt tổ chức ngày 16/5, ông Nguyễn Quang Hiếu – Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, hệ thống văn bản pháp luật hiện hành về quản lý phân bón và thuốc BVTV tương đối đầy đủ. Phân bón được điều chỉnh theo Luật Trồng trọt, còn thuốc BVTV được quản lý theo Luật Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật. Các loại thuốc và phân bón đều phải trải qua quá trình khảo nghiệm nghiêm ngặt trước khi được phép lưu hành.
 |
| Ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường). - (Ảnh: Danviet) |
Từ năm 2017 đến nay, Bộ đã loại khỏi danh mục hơn 1.700 tên thương phẩm thuốc BVTV có nguy cơ cao, bao gồm 12 hoạt chất độc hại và hơn 1.200 sản phẩm không đạt tiêu chuẩn. Động thái này nhằm bảo vệ sức khỏe người dân, đồng thời mở đường cho các loại thuốc sinh học, thế hệ mới ít độc hơn và đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế.
Bên cạnh đó, Cục cũng chú trọng phổ biến các chương trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), hướng dẫn nông dân sử dụng thuốc đúng cách, giảm thiểu tồn dư trên nông sản. Việc chuẩn hóa các thủ tục hành chính, quy trình kỹ thuật canh tác, và ban hành bộ tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật ngành hàng cũng đang được triển khai đồng bộ.
Tuy nhiên, thực tế tại nhiều địa phương vẫn còn tồn tại bất cập. Việc lạm dụng phân bón hóa học, sử dụng thuốc không đúng quy trình, thiếu phương tiện bảo hộ hoặc mua bán qua mạng xã hội gây khó khăn cho công tác kiểm soát. Dù nhiều nơi đã áp dụng quy trình “4 đúng” (đúng loại, đúng lượng, đúng lúc, đúng phương pháp), nhưng thói quen canh tác theo kinh nghiệm vẫn còn phổ biến.
Để khắc phục, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đề xuất cần tăng cường tuyên truyền, tập huấn cho nông dân và đẩy mạnh chuyển đổi số để nâng cao nhận thức. Đặc biệt, vai trò của Hội Nông dân các cấp là cực kỳ quan trọng trong việc giám sát cộng đồng, phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành vi vi phạm.
Cũng tại Tọa đàm, ông Hiếu nhấn mạnh: Hội Nông dân là lực lượng gần dân, sát dân, có khả năng tuyên truyền, giám sát và phản ánh kịp thời thực tiễn sản xuất. Việc xây dựng các hợp tác xã, tổ hợp tác cũng là giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượng sản xuất và kiểm soát vật tư đầu vào hiệu quả hơn.
Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cũng xác định sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các địa phương, tổ chức xã hội và doanh nghiệp nhằm xây dựng hệ thống giám sát vật tư nông nghiệp minh bạch, hiện đại. Mục tiêu là phát triển nền nông nghiệp không chỉ năng suất, chất lượng mà còn an toàn, bền vững, đáp ứng yêu cầu hội nhập và bảo vệ môi trường sinh thái.
Với sự chung tay của các cấp, ngành và đặc biệt là người nông dân, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng một hệ thống kiểm soát vật tư nông nghiệp hiệu quả, hướng tới nền nông nghiệp xanh và có trách nhiệm, ông Hiếu khẳng định.
