Vì sao cây có múi bị vàng lá, thối rễ?
Theo cơ quan chuyên môn, vườn cây có múi canh tác lâu năm thường gặp tình trạng đất chai cứng, mất kết cấu, nghèo hệ vi sinh vật có lợi do sử dụng nhiều phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Cùng với đó, cây giống không đảm bảo chất lượng và sinh vật gây hại tích tụ trong đất khiến vườn nhanh chóng suy kiệt.
Nhóm tác nhân gây hại bộ rễ phổ biến gồm rệp sáp, tuyến trùng ký sinh, nấm Fusarium và nấm Phytophthora. Chúng làm tổn thương rễ, giảm khả năng hút nước và dinh dưỡng, từ đó khiến lá vàng, cây sinh trưởng kém, rụng lá và có thể chết.
 |
| Thối rễ ở cây có múi chủ yếu do nấm Fusarium solani, bệnh nặng hơn khi kết hợp Phytophthora spp. và tuyến trùng. |
Trong đó, Fusarium solani được xác định là tác nhân chính gây thối khô rễ. Khi cây bị bệnh, rễ tơ thường thối hỏng, chuyển màu thâm đen, lớp vỏ dễ tuột khỏi rễ. Bệnh nặng có thể lan sang rễ cấp 1, cấp 2, làm toàn bộ bộ rễ suy giảm chức năng.
Nấm Phytophthora thường gây bệnh ở rễ, thân và quả. Tại phần gốc sát mặt đất, cây có thể xuất hiện vết thâm, nứt vỏ và chảy gôm. Khi bệnh nặng, vỏ bị thối, bong khỏi thân, lá vàng và rụng, cây có nguy cơ chết.
Bên cạnh đó, rệp sáp giả hại rễ thường tập trung ở rễ chính và rễ non. Cây bị hại có biểu hiện còi cọc, ít ra lộc, lá nhỏ và vàng dần; trường hợp nặng có thể chết cây.
Cây còn khả năng phục hồi cần xử lý thế nào?
Với những vườn cây chưa bị tổn thương quá nặng, cần ưu tiên khôi phục bộ rễ và cải thiện đất. Trước hết, nhà vườn cần kiểm tra tình trạng rễ, xác định nguyên nhân gây vàng lá, thối rễ và mức độ tồn dư sinh vật gây hại trong đất.
Không nên xử lý theo một công thức chung. Việc lấy mẫu đất, phân tích thành phần và mật độ sinh vật gây hại nên được thực hiện tại các phòng thử nghiệm chuyên ngành được chỉ định. Kết quả phân tích là cơ sở để lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp.
Đối với đất chuẩn bị trồng hoặc tái canh, có thể sử dụng vôi bột 0,8 - 1 kg/hố, rắc đều quanh thành, đáy và miệng hố trước khi xử lý đất khoảng 10 - 15 ngày. Các biện pháp tiếp theo cần căn cứ vào kết quả phân tích đất và quy trình kỹ thuật đối với từng loại cây, từng tác nhân gây hại.
Vườn bị bệnh nặng nên cải tạo đất trước khi trồng lại
Với những vườn cây đã nhiễm sâu bệnh nặng, cây không còn khả năng phục hồi hoặc chi phí phục hồi không hiệu quả, cần phá bỏ và xử lý đất trước khi tái canh.
Trước tiên, chặt, thu gom toàn bộ thân, cành, rễ cây bị bệnh ra khỏi vườn. Gốc cây nên được đào hoặc nhổ bằng cơ giới, sau đó tiêu hủy phần rễ còn sót lại.
Tiếp đó, cày lật và bừa đất theo cả chiều ngang và chiều dọc của lô, độ sâu khoảng 25 - 30 cm. Có thể sử dụng 1 - 1,5 tấn vôi bột/ha để xử lý đất. Sau khi cày bừa, tiếp tục thu gom các phần rễ còn sót để hạn chế nguồn bệnh tồn lưu.
Khâu này cũng giúp phá vỡ đất bị chai cứng, cải thiện kết cấu đất và loại bỏ một số cây ký chủ phụ của sinh vật gây hại, như cỏ gấu và một số loại cỏ dại.
Luân canh để cắt nguồn bệnh trong đất
Sau khi phá bỏ vườn cũ, không nên trồng lại cây có múi ngay trên nền đất cũ. Thời gian luân canh tối thiểu khoảng 24 tháng; với những diện tích từng bị sâu bệnh nặng, nên luân canh ít nhất 36 tháng.
Trong thời gian này, không nên sử dụng các cây thân gỗ hoặc cây có cùng ký chủ với nhóm sinh vật gây hại trong đất như quất, chanh, đào, mơ, mận, dứa...
Có thể ưu tiên cây họ đậu, cây chuối, cây phân xanh như muồng hoa vàng, lạc lưu niên, ngô thương phẩm hoặc ngô sinh khối. Không nên trồng cùng một loại cây luân canh trong hai vụ liên tiếp.
Sau mỗi vụ, cần thu hoạch và xử lý tàn dư thực vật, đồng thời cày ải hoặc cày vùi phù hợp để tiếp tục cải thiện đất.
Kiểm tra đất trước khi tái canh
Trước khi trồng lại cây có múi, cần kiểm tra đất để xác định còn tồn dư các nhóm sinh vật gây hại chính hay không. Bốn nhóm cần đặc biệt lưu ý là rệp sáp, tuyến trùng ký sinh, Fusarium và Phytophthora.
Nếu mật độ sinh vật gây hại vẫn cao, cần tiếp tục xử lý đất thay vì đưa cây giống xuống trồng ngay. Việc bỏ qua bước này có thể khiến cây bị nhiễm bệnh ngay từ giai đoạn đầu, thậm chí chết trong 1 - 2 năm sau trồng.
Đất được xử lý tốt không chỉ giúp giảm nguồn bệnh mà còn tạo điều kiện để bộ rễ phát triển, tăng khả năng hấp thu nước và dinh dưỡng.
Chăm đất để hạn chế bệnh tái phát
Sau khi tái canh, việc quản lý đất cần được thực hiện thường xuyên. Nhà vườn nên hạn chế lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học; đồng thời chú trọng bổ sung hữu cơ, duy trì hệ vi sinh vật có lợi và cải thiện kết cấu đất.
Kiểm soát thảm cỏ hợp lý cũng là một giải pháp cần được chú ý. Không nhất thiết phải làm đất hoàn toàn sạch cỏ; việc duy trì lớp phủ phù hợp có thể giúp giữ ẩm, hạn chế đất bị rửa trôi và tạo môi trường thuận lợi cho hệ vi sinh vật có ích.
Điểm quan trọng trong phục hồi vườn cây có múi là phải xử lý từ đất và bộ rễ. Khi cây đã vàng lá, thối rễ, việc chỉ tập trung chăm sóc phần tán thường khó đem lại hiệu quả lâu dài nếu nguồn bệnh vẫn tồn tại trong đất.
