Trên bầu trời Kinh Bắc, có những khoảnh khắc rất riêng mà chỉ người gắn bó với thú chơi chim bồ câu mới cảm nhận hết được. Đó là khi từng đàn chim được “đổ máng”, đồng loạt tung cánh, vút lên nền trời xanh, rồi kết thành đội hình tròn đều, xoáy lượn nhịp nhàng như một dải lụa sống. Dưới mặt đất, những nghệ nhân, người nuôi chim, người xem hội cùng ngước mắt dõi theo, không chỉ để xem đàn chim bay cao đến đâu, bền đến mức nào, mà còn để thưởng thức một thú chơi đã thấm sâu vào đời sống văn hóa của vùng đất Bắc Ninh – Kinh Bắc.
 |
| Thả chim bồ câu bay dưới chân tượng đài Lý Thái Tổ |
Trong kho tàng văn hóa dân gian Bắc Bộ, “phóng điểu” – thú chơi nuôi, huấn luyện và thả chim bồ câu bay – được xem là một sinh hoạt tao nhã. Thú chơi này gắn với vùng Đồng bằng Bắc Bộ nói chung và Bắc Ninh nói riêng;. Tương truyền từ thời Lý, một số làng xã từng được giao huấn luyện chim bồ câu làm “bưu tá triều đình”, đưa thư từ biên ải về kinh đô. Khi nhiệm vụ đưa tin trong chiến trận lùi vào quá khứ, người dân đã phát triển việc nuôi thả chim thành một thú chơi, một hình thức biểu diễn và thi tài mang đậm bản sắc dân gian.
 |
| Thú chơi chim bồ câu được nhiều người dân Bắc Ninh đam mê. |
Ở Bắc Ninh, thú chơi ấy không đứng riêng lẻ như một hoạt động giải trí, mà hòa vào mạch văn hóa làng xã, lễ hội, mùa vụ và tín ngưỡng cầu an. Sau mùa thu hoạch, người dân nhiều nơi thường tụ họp tại sân đình, sân kho, bờ đê hoặc những khoảng đất rộng để mở hội thả chim. Những cánh chim bay lên không trung tượng trưng cho ước vọng mùa màng bội thu, làng xóm yên vui, đất nước thanh bình, con người sống thuận hòa. Chính vì vậy, chim bồ câu trong đời sống tinh thần của người Kinh Bắc không đơn thuần là vật nuôi, mà còn được gọi bằng một hình ảnh đẹp: “sứ giả hòa bình”.
Nói đến nghề chơi chim bồ câu ở Bắc Ninh là nói đến sự công phu và kiên trì. Một đàn chim đẹp không tự nhiên mà có. Người chơi phải bắt đầu từ khâu chọn giống, ghép đôi, chăm sóc chim bố mẹ, nuôi chim non, quan sát thể trạng, quản lý lông, tập cho chim quen chuồng, quen hướng, rồi dần dần rèn các bài bay từ gần đến xa. Theo các nghệ nhân, chim thi cần có thân hình gọn, ngực nở, cánh khỏe, mắt tinh, phản xạ tốt và đặc biệt là khả năng gắn kết với đàn. Việc tập luyện có thể kéo dài từ một đến vài tháng, tùy độ tuổi chim, kinh nghiệm người nuôi và yêu cầu của từng hội thi.
 |
| Kiểm tra lông cánh trước mỗi chuyến trường chinh. |
Một điểm độc đáo của thú chơi này là người chơi không chỉ rèn từng con chim, mà phải rèn cả “đội hình”. Đàn chim hay là đàn chim biết bay cùng nhau, giữ nhịp đều, không tách đàn, không rối đội hình. Trong ngôn ngữ của giới chơi chim, khi thả đàn khỏi lồng, người ta gọi là “đổ máng”. Từ khoảnh khắc ấy, cả đàn phải cùng bật lên, nhập đội hình, bay đều “chằn chặn”, có thể xoáy trôn ốc và đạt độ cao đẹp. Một đàn chim tốt không chỉ bay cao, mà còn phải bay có hồn, có nhịp, có sự ăn ý giữa từng cá thể trong cùng một đàn.
Ở một số địa phương, luật thi còn quy định rõ số lượng chim trong một đàn. Thông thường khoảng 8-10 con/đàn. Tất cả đều là những chú chim có lông màu đen để ban giám khảo dễ quan sát trên nền trời cao. Đàn chim được đánh giá qua cách bay lên, độ tròn đội hình, hướng bay, độ ổn định và khả năng không bị vỡ đàn. Chim bay quá thấp, quá cao ngoài tầm quan sát, bay xiên hoặc tan đàn đều có thể bị đánh giá thấp hoặc không đạt yêu cầu thi.
 |
| Hàng trăm đàn chim tập kết chuẩn bị cho cuộc thi đầu năm. |
Chính vì những đòi hỏi ấy, người huấn luyện chim bồ câu không chỉ cần tình yêu với chim mà còn phải có con mắt tinh, sự hiểu biết về tập tính loài chim, kinh nghiệm thời tiết và khả năng kiên trì hiếm có. Ngày nắng ráo, trời trong, gió thuận là điều kiện lý tưởng để luyện và thi chim; mưa ẩm có thể ảnh hưởng đến lông, sức bay và độ bền của chim. Ban đẫu, người chơi phải tập cho chim bay quanh nhà, rồi thả xa dần để chim học đường về. Bồ câu vốn có khả năng định hướng tốt, nhưng để biến bản năng ấy thành kỹ năng thi đấu ổn định lại là cả quá trình bền bỉ của người nuôi.
Tại làng Nghiêm Xá và nhiều vùng chơi chim nổi tiếng của Bắc Ninh, thú chơi này đã trở thành một phần đời sống cộng đồng, từ các cụ cao tuổi, người trung niên, thanh niên đến cả trẻ nhỏ. Người dân nuôi chim để cầu phúc, cầu bình an, cầu tài lộc cho gia đình, quê hương và đất nước. Nhiều “đội hình bay” đẹp đã tham gia tranh tài ở các hội thi, tạo nên niềm tự hào riêng của những làng quê có truyền thống nuôi và luyện chim.
 |
| Nhiều người dân, du khách thích thú tham dự các cuộc thi thả chim bồ câu bay. |
Không khí của một hội thi thả chim bồ câu vì thế vừa sôi nổi, vừa trang trọng. Người xem đến không chỉ để chờ kết quả cao thấp, mà còn để thưởng thức vẻ đẹp của những đàn chim giữa trời. Với người ngoài cuộc, có thể chỉ thấy những cánh chim bay lên rồi lượn vòng; nhưng với nghệ nhân, từng nhịp vỗ cánh, từng vòng xoáy, từng lần đổi hướng đều chứa trong đó bao ngày công chăm sóc, huấn luyện và cả niềm tự hào. Một đàn chim vào cuộc thi là kết quả của kinh nghiệm, tâm huyết và sự gắn bó lâu dài giữa người nuôi với vật nuôi.
Các cuộc thi cũng có hệ thống đánh giá khá chặt chẽ. Theo ông Nguyễn Thành Sơn, Chủ tịch Hội sinh vật cảnh tỉnh Bắc Ninh, tiêu chí chấm thi không chỉ dừng ở độ cao hay thời gian bay, mà còn bao gồm sức bền, đội hình, sự kết dính của đàn, vòng bay đều, không tản mát, nhịp bay ổn định, khả năng điều hướng và khả năng trở về chuồng. Những tiêu chí ấy cho thấy đây không phải thú chơi ngẫu hứng, mà là một hình thức thi tài có kỹ thuật, có luật lệ và có chuẩn mực thẩm mỹ riêng.
Điều đáng quý là trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều thú chơi dân gian dần mai một, phóng điểu ở Bắc Ninh vẫn được duy trì trong các cộng đồng người chơi và từng bước xuất hiện trong các không gian văn hóa công cộng. Từ năm 2018, Bắc Ninh đã tổ chức các hoạt động thả chim tại một số địa điểm như Công viên Nguyễn Văn Cừ, Đài tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ, Tượng đài Lý Thái Tổ, Trung tâm Văn hóa Kinh Bắc nhằm quảng bá nét đẹp văn hóa truyền thống, đồng thời góp phần xây dựng hình ảnh đô thị văn minh, xanh, sạch, đẹp và giàu bản sắc.
 |
| Những chú chim quấn quýt nhau tung cánh trên bầu trời. |
Phóng điểu vì thế không chỉ là chuyện của một nhóm nghệ nhân hay những người mê chim. Đó còn là câu chuyện về cách một vùng đất gìn giữ ký ức văn hóa của mình. Trong tiếng vỗ cánh của đàn chim có dáng dấp của hội làng, của sân đình, của những mùa gặt, của khát vọng yên bình được truyền từ đời này sang đời khác. Càng đi sâu vào thú chơi ấy, người ta càng hiểu rằng vẻ đẹp của văn hóa dân gian không chỉ nằm ở hình thức trình diễn, mà còn nằm ở tri thức, lao động, niềm tin và tình yêu quê hương của những con người âm thầm gìn giữ nó.
Hôm nay, khi những cuộc thi thả chim bồ câu được tổ chức trang trọng hơn, có quy mô lớn hơn, có sự quan tâm của chính quyền, hội nghề nghiệp và công chúng, thú chơi này đang có thêm cơ hội để lan tỏa. Tuy nhiên, để gìn giữ bền vững, điều quan trọng không chỉ là tổ chức hội thi, mà còn là truyền dạy kỹ thuật, khơi dậy niềm yêu thích ở thế hệ trẻ, tôn vinh nghệ nhân và xây dựng không gian sinh hoạt cộng đồng cho những người chơi chim. Bởi chỉ khi có người kế tục, những cánh chim Kinh Bắc mới tiếp tục bay lên trên bầu trời quê hương, mang theo thông điệp hòa bình, thịnh vượng và niềm tự hào văn hóa Bắc Ninh.
Hội thi thả chim bồ câu bay năm 2026Sáng 29/4/2026, tại khu vực Tượng đài Lý Thái Tổ, tỉnh Bắc Ninh, Hội Sinh vật cảnh tỉnh Bắc Ninh tổ chức khai mạc Hội thi thả chim bồ câu bay năm 2026. Đây là hoạt động văn hóa nằm trong chuỗi sự kiện kỷ niệm 1016 năm ngày đăng quang Hoàng đế bcủa Đức vua Lý Thái Tổ và hướng tới kỷ niệm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước 30/4.
Hội thi quy tụ 160 lồng chim với 1.280 chú chim bồ câu đến từ các nghệ nhân ở nhiều địa phương. Những đàn chim được tuyển chọn, chăm sóc và huấn luyện công phu trước khi bước vào tranh tài. Khi hiệu lệnh thả chim vang lên, từng đàn chim đồng loạt tung cánh, bay lên nền trời Bắc Ninh, tạo nên hình ảnh đẹp, sinh động và giàu ý nghĩa biểu tượng. Không chỉ là cuộc thi kỹ thuật, hội thi còn là dịp để các nghệ nhân gặp gỡ, giao lưu, trao đổi kinh nghiệm trong nuôi, luyện và thi chim bồ câu bay. Ông Nguyễn Thành Sơn, Chủ tịch Hội sinh vật cảnh tỉnh Bắc Ninh cho biết, hội thi thả chim bồ câu bay là hoạt động văn hóa truyền thống có ý nghĩa trong đời sống tinh thần của người dân vùng Kinh Bắc. Từ xa xưa, thú chơi phóng điểu đã gắn với các lễ hội dân gian, thể hiện ước vọng hòa bình, phồn vinh, quốc thái dân an. Việc tổ chức hội thi không chỉ nhằm tạo sân chơi cho nghệ nhân, mà còn góp phần bảo tồn, phát huy và lan tỏa giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương Bắc Ninh. Tại hội thi, các đàn chim được đánh giá theo nhiều tiêu chí như độ cao, sức bền, đội hình bay, sự kết dính của đàn, vòng bay đều, không tản mát, nhịp bay ổn định, thời gian bay liên tục, khả năng điều hướng và quay trở về chuồng. Những tiêu chí này cho thấy thả chim bồ câu bay không đơn giản là thả chim lên trời, mà là kết quả của cả quá trình huấn luyện bền bỉ, am hiểu tập tính chim và sự tinh tế của người chơi. |
