Chùa Tượng Sơn được xây dựng từ thời Hậu Lê, đời vua Lê Dụ Tông (thế kỷ XVIII), tọa lạc tại vùng đất trước đây thuộc làng Yên Hồ. Ngôi chùa do bà ngoại của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác khởi tâm xây dựng, vừa là nơi thờ Phật, vừa là không gian sinh hoạt tâm linh của hai dòng họ Bùi (họ ngoại) và Lê Hữu (họ nội). Lưng chùa tựa núi, mặt hướng ra sông Ngàn Phố, tạo nên thế đất hài hòa giữa núi và nước.
Trong tổng thể cảnh quan ấy, cây vải cổ thụ được trồng gần khu vực chính điện – nơi Hải Thượng Lãn Ông từng mở phòng mạch, chữa bệnh và ghi chép y thư. Theo Đại đức Thích Ngộ An, Phó Trụ trì chùa Tượng Sơn, cây được ươm từ hạt giống do Đại danh y mang từ quê nội Hưng Yên vào. Từ mầm cây nhỏ, qua gần ba thế kỷ, cây đã vươn cao hơn 15 mét, chu vi thân hơn 2 mét, tán lá xòe rộng, trở thành một trong những cổ thụ tiêu biểu trong khuôn viên chùa.
Gốc và thân cây xù xì, phủ rêu phong, in đậm dấu vết thời gian. Mỗi mùa, cây vẫn trĩu quả, mang lại bóng mát và sinh khí cho khoảng sân rộng phía trước chính điện. Với người dân địa phương, những mùa vải chín không chỉ là lộc tự nhiên mà còn là biểu tượng của sự bền bỉ, tiếp nối.
 |
| Cây vải gần 300 năm tuổi trong khuôn viên chùa Tượng Sơn, xã Sơn Giang, tỉnh Hà Tĩnh. Ảnh: Báo Hà Tĩnh. |
Theo ghi chép, trong khoảng thời gian từ năm 1760 đến 1786, Hải Thượng Lãn Ông sinh sống phần lớn tại chùa Tượng Sơn. Tại đây, ông miệt mài nghiên cứu dược liệu bản địa, truyền dạy y thuật và hoàn thành nhiều trước tác quan trọng, tiêu biểu là bộ Hải Thượng Y tông tâm lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển – công trình có giá trị lớn đối với nền y học cổ truyền Việt Nam.
Hiện nay, chùa Tượng Sơn có khoảng 80 cây cổ thụ bao quanh, nhiều cây tuổi đời từ 200 đến gần 300 năm. Tuy nhiên, cây vải này được xem là có ý nghĩa đặc biệt bởi mối liên hệ trực tiếp với Đại danh y. Pho tượng Hải Thượng Lãn Ông được đặt dưới tán vải, tạo nên một không gian tưởng niệm trang nghiêm, đồng thời làm nổi bật mối gắn kết giữa con người và cây xanh trong đời sống văn hóa truyền thống.
Từ góc nhìn sinh vật cảnh, cây vải cổ thụ tại chùa Tượng Sơn không chỉ là một cá thể thực vật lâu năm có giá trị về mặt tuổi đời và cảnh quan, mà còn là chứng tích sống động về sự hòa quyện giữa di sản văn hóa và thiên nhiên. Sự trường tồn của cây qua bao biến thiên thời gian là minh chứng cho sức sống bền bỉ của hệ thực vật bản địa, đồng thời góp phần bảo lưu ký ức lịch sử của vùng đất Hương Sơn.
Giữ gìn những cây cổ thụ như vậy không đơn thuần là bảo tồn cảnh quan, mà còn là gìn giữ những tầng giá trị văn hóa, nhân văn đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.
